thomas.pdf

Louis- Vincent Thomas

Sposoby obchodzenia

się z trupem

Jak daleko sięgnąć w przeszłość, zabiegi związane ze zmarłymi istniały

zawsze, czego dowodzą materiały archeologiczne. Neandertalczycy rozrzucali

połamane kości lub składali ciała na gołej ziemi, w naturalnych kryjówkach lub

wydrążonych jamach, często na warstwie popiołów. Groby z góry Karmel czy

Chapelle-aux-Saints sprzed ok. 40 000 lat stanowią autentyczne pochówki,

w których odnajdujemy ślady rytuału pogrzebowego; występują tam trupy

w pozycji płodowej oraz kości pomalowane ochrą; w grobie irackim'} tych

czasów obecność pyłku zdaje się wskazywać na użycie kwiatów. Z drugiej

strony znaleziono ślady neolitycznych praktyk kremacyjnych. Obrzędy pogrze-

bowe nie istnieją więc od wczoraj, a człowiek mógłby się definiować jako

"zwierzę troszczące się o zmarłych". Podobnie rzemiosła związane ze śmiercią

wywodzą się z bardzo odległej przeszłości; budziły one zawsze lęk, ale i sza-

cunek z powodu ambiwalencji związanej z nieboszczykiem. Na przykład

w starożytnych Chinach wzywano geomantów (dla określenia miejsca sprzyja-

jącego pogrzebaniu), producentów katafalków i trumien, komediantów, piro-

techników i rzemieślników sporządzających tablice umarłych i papierowe figur-

ki. W starożytnym Rzymie libidiniarze obmywali ciała i dostarczali śpiewaków,

płaczek, muzykantów

i gladiatorów;

Egipt miał swoich opodatkowanych

balsa-

mistów, a Tybet ćwiartowaczy

trupów, które rzucano drapieżnikom

na pożar-

cie. Dzisiejszy

Zachód ma koncesjonowane

służby tanatologiczne,

które zatrud-

niają specjalistyczny

personel,

troszczący

się o zmarłego

od jego

ostatniego

tchnienia

i załatwiający

wszystkie sprawy związane z pogrzebem.

Rytuały po-

grzebowe

są bowiem

poważną

rzeczą

i mają duże znaczenie

dla żyjących.

Prymitywni

wierzyli,

że niepowodzenie

ceremonii

pogrzebowych

pociąga

sobą zaburzenia rozkładu i uniemożliwia

integrację

zmarłego ze społecznością

przodków;

stąd upiory, widma, wampiry. Nic się w tym względzie

nie zmie-

niło: nieoddanie

czci należnej zmarłemu

naraża na jego powrót w wyobraźni

pod postacią obsesyjnego

poczucia winy.

SPOSOBY

OBCHODZENIA

SIĘ Z TRUPEM

235

Konserwacja

trupa

Śmierć definiuje się przede wszystkim jako proces abolicyjny':

niszczy ży-

wego w rozkładzie

jego ciała. Upieranie

się przy zachowaniu

tego ciała lub

kształtowanie

go dla wieczności w perspektywie

eschatologicznej

ma jeden cel

w obu przypadkach

chodzi o ochronę trupa przed zniszczeniem

d l a pod-

trzymania,

o d n a l e z i e n i a,

a nawet upiększenia

wyobrażenia

zmar-

łego. Sprowadzenie

w ten sposób trupa do ciała -

na pewien czas czy też na

zawsze -

oto cel, do którego zmierzają dwa zasadnicze

typy świadomej

kon-

serwacji. Pierwszy,

tanatopraksja,

odnosi się może nie

t y l e

do zmarłego,

który i tak w końcu zgnije, ile raczej

do potomnych;

drugi natomiast

(mumi-

fikacja, kriogenizacja)

związany jest raczej z nieboszczykiem,

któremu przygo-

towuje się w ten sposób przyszłe odrodzenie.

Od metod

archaicznych

do tanatopraksji

Już toaleta zmarłych zapowiada troskę o ochronę trupa - chodzi o zabez-

pieczenie fizyczne, ponieważ należy opóźnić gnicie, a w razie potrzeby zatrzeć

pierwsze jego oznaki, oraz o ochronę symboliczną: obmywa się zmarłego

z jego nieczystości. W zależności od składników i środków, jakimi się dyspo-

nuje, zależnie od nakazów rytualnych, do których trzeba się dostosować, osiąga

się bardziej lub mniej trwałą ochronę; przy czym trudno byłoby ustalić dokład-

ną granicę pomiędzy ochroną i konserwacją. Etnologowie i historycy znają

bardzo wiele przykładów mniej lub bardziej skutecznych praktyk lub przynaj-

mniej zamiarów konserwacyjnych. W społeczeństwach archaicznych niezwykle

rozpowszechnione jest użycie oleju roślinnego i substancji zapachowych. Były

one w znacznych ilościach stosowane także przez starożytnych, którzy doda-

wali do nich niekiedy wosku lub miodu. Wysuszenie przez słońce lub ogień

jest również sposobem spotykanym jeszcze w Tybecie, Gwinei i Beninie, Papui

(Nowa Gwinea), na północnym

wschodzie Australii.

W Indonezji

i niektórych

regionach Afryki stosuje się także odymianie.

Zdarza się, że usuwane są znie-

kształcenia

ciała wynikłe

z choroby:

Diolowie

z Senegalu

uciskają

brzuch

trupa, aby usunąć wzdęcia i obrzmienia,

czasem dokonują nawet nacięć brzu-

cha. Sachalawowie

z Madagaskaru

dbają szczególnie

o usunięcie ropy. Wresz-

cie w wielu regionach

świata usuwa

się wnętrzności

i dokonuje

wstępnego

zabalsamowania

(m.in. Polinezja

i Madagaskar).

U Ajnów z wyspy Sachalin

wdowa zobowiązana

była, pod karą śmierci, oszczędzić

swemu mężowi gnicia

przez rok od jego zgonu. [...]

l Od łac. abolitio, dosł. zniesienie,

likwidacja (przyp. red. tomu).

236

LOUIS-VINCENT

THOMAS

Współczesne metody balsamowania należą do metod wymienionych przez

Jeana-Nicolasa Gannala w ubiegłym wieku: były oficer Wielkiej Armii poświę-

cił się badaniom, które przyniosły mu uznanie w środowiskach naukowych,

kiedy około 1840 r. liczne ekshumacje wykazały skuteczność jego rewolucyjnej

techniki. Wcześniej uciekano się do sposobów inspirowanych głównie metoda-

mi antycznymi, które polegały na smarowaniu, posypywaniu, moczeniu i za-

wijaniu wypatroszonych (lub nie) trupów. Sam Jean-Nicolas Gannal opisał

w swej Historii balsamowania (Histoire des embaumements, 1841) różnorakie

praktyki stosowane w przypadku królów Francji lub członków ich rodzin; ocet,

terpentyna,

wódka,

sól i wszelkiego

rodzaju

substancje

zapachowe

używane

były w dużych ilościach. [...]

Zarzucając te niepewne, czasochłonne i kosztowne metody, Jean-Nicolas

Gannal wpadł na pomysł zastąpienia owych uciążliwych zabiegów przez zwy-

czajne wstrzyknięcie tętnicze, które byłoby "wypróżniające, napełniające, anty-

septyczne i konserwujące". Już wiek wcześniej angielscy uczeni, bracia Hunter,

postępowali w ten sposób, przygotowując okazy anatomiczne. Co do składu

wstrzykiwanego płynu, był on wielokrotnie modyfikowany po wielu poszuki-

waniach prowadzonych po omacku; stosowano fosforan wapnia, azotan po-

tasowy, chlorek sodu, ałun, kwas arsenawy; po 1848 r., kiedy Ludwik Filip

zakazał używania arsenu, zachowane zostały jedynie octan glinu (do l O")

i chlorek glinu (do 20') w równych częściach. Później, kiedy Jean-Nicolas

Gannal sprzedał swój patent kilku państwom, jego technika została ulepszona

i wprowadzono jeszcze inne składniki. Szczególnie udoskonalił tę metodę

Holmes podczas amerykańskiej wojny secesyjnej. Wypróbowywał ją na tru-

pach żołnierzy. Płyn konserwujący wstrzykiwał przez tętnice udową i szyjną,

co połączono później z drenażem żylnym. Ulepszył on także recepturę płynu,

stosując w końcu mieszaninę

fenolu, siarczanu kreozytu, ałunu, octanu ołowiu,

siarczanu lub chlorku cynku.

Współczesne

techniki,

określane

mianem tanatopraksji,

czerpią inspirację,

jak

wspomnieliśmy,

bezpośrednio

od Jeana-Nicolasa

Gannala.

Stanach

Zjednoczonych

pierwszą

specjalistyczną

szkołę

założył

w 1880 r. profesor

D.H. Clark, opierający

się na doświadczeniach

Holmesa.

We Francji dopiero

w 1963 r. utworzony

został Francuski

Instytut Tanatopraksji;

zajmuje

się on

nauczaniem,

rozpowszechnianiem

i kontrolowaniem

technik, które w profesjo-

nalnych środowiskach

określa się mianem Metody IFT; postaramy

się nieco ją

przybliżyć.

Rozmaite operacje dokonywane

są, jeśli to tylko możliwe, w prze-

widzianych

do tego celu laboratoriach,

znajdujących

się wewnątrz athanee' -

mogą być jednak wykonywane

również w domu. Dwustopniowy

zabieg ma na

celu zawieszenie

gnicia i autolizy trupa; pierwsza faza dotyczy nac~ń

obej-

2 Athanće (franc.) - nowoczesny dom pogrzebowy, gdzie ciało zmarłego przebywa przed po-

grzebem, miejsce, gdzie rodzina może po raz ostatni widzieć zmarłego i pożegnać

się z nim; cza-

sami również miejsce uroczystości

pogrzebowych

lub ich części (przyp. red. tomu).

SPOSOBY

OBCHODZENIA

SIĘ Z TRUPEM

237

muje wstrzyknięcie

tętnicze i drenaż żylny; druga faza poświęcona

jest wgłę-

bieniom:

dokonuje

się przeczyszczenia

i iniekcji klatki piersiowej

i brzucha.

Dopełniające

zabiegi

o charakterze

estetycznym

zmierzają

do skorygowania

widocznych

następstw tanatomorfozy.

[...]

Nie trzeba już udowadniać,

że cywilizacja

zachodnia

stara się usilnie od-

rzucić śmierć [...]. Na planie konkretnym

dowodzi tego niezbicie

odchodzenie

od obrzędów pogrzebowych

i obyczajów

żałobnych.

Tak więc zabiegi konser-

wacyjne i prezentyfikacja

zmarłego w athanće jawią się jako pewien przewrót.

To właśnie podpowiedziało

Phillipe'owi

Aries, że usługi amerykańskie

stano-

wią "kompromis

między niedawną, ale szybką i radykalną

derytualizacją

Euro-

py Północnej

a archaicznymi

ceremoniami

tradycyjnej

żałoby". Posuniemy

się

dalej, widząc w tym możliwość

powtórnego

wynalezienia

obyczaju pogrzebo-

wego, wywołania

erupcji innej formy sakralnej,

której tłem byłoby athanee,

a podłożem

spreparowane

ciało.

W istocie tanatopraksja

podejmuje

jedynie

zasadę tradycyjnego

obowiązku

toalety

zmarłych

przy użyciu

środków

tech-

nicznych.

Odpowiada

zamierzeniu,

które odnajdujemy

we wszystkich

cywili-

zacjach,

aby zabezpieczyć

ciało zmarłych.

Balsamowania,

sarkofagi,

zwykłe

całuny, grobowce

lub groby mają ukryć przed żywymi gnicie trupów lub mu

zapobiec.

Środki tanatopraksji

nie są więc w zamierzeniu

inicjatywą

nowo-

czesnego

Zachodu.

Co więcej, w przeciwieństwie

do technik

balsamicznych,

nie zakłócają

naturalnego

cyklu, gdyż dyskontowana

konserwacja

jest tylko

tymczasowa i nie utrudnia fosylizacji szkieletu.

[...] Ponieważ wszystkie cywilizacje potykają się o podłość gnicia, przeto

wszystkie społeczeństwa świata odwracają się od niego z obrzydzeniem. Jeśli

więc jest w praktykach funeral-homes' jakaś aberracja, to nie polega ona na

zakrywaniu osobliwych oznak śmierci. Widzieć ją będziemy raczej w nadmiarze

fałszowania, który hańbi to, czym były oznaki życia. [...]

Konserwacja,

gwarancja

życia wiecznego

Nieograniczona konserwacja ciała - być może na podobieństwo form na-

turalnej konserwacji - za pomocą często bardzo skutecznych technik odpowiada

starej jak świat potrzebie człowieka. Z czasem jednak metody uległy znacznej

ewolucji i zamiary nie sąjuż

te same. W mumifikacji

zastąpienie

ciała trupem

implikuje

wiarę w życie wieczne,

a co więcej -

w nieśmiertelność

zasady

duchowej przez reinkarnację

w nieskazitelne

ciało. W kriogenizacji

natomiast-

dąży się raczej do nieumieralności,

mając nadzieję na pokrzyżowanie

biologicz-

nego procesu śmierci. W pierwszym

przypadku

człowiek zdaje się na bogów;

w drugim, całą nadzieję pokłada w Nauce.

3 Po angielsku: domy pogrzebowe

(przyp. red. tomu).

238

LOUIS- VINCENT

THOMAS

Liczne

cywilizacje

starożytne

pozostawiły

nam zabalsamowane

szczątki

ludzkie, często wraz z resztkami jedzenia

i pogrzebowym

wyposażeniem.

Nie-

dawno odkryta mumia młodej chińskiej

księżniczki

sprzed 2100 lat dowodzi

zdumiewającej

perfekcji

ówczesnych

specjalistów.

Mówić też będziemy o mu-

miach z prekolumbijskiej

Ameryki i innych stron świata. Jednakże

najwięcej

uwagi poświęcimy mumiom egipskim. [...]

Jeśli wierzyć tekstowi Herodota, metody balsamistów zmieniały się w za-

leżności od społecznej pozycji zmarłych. Najdroższa metoda odtwarza zabal-

samowanie Ozyrysa z usunięciem mózgu i wnętrzności; przy niższych cenach

nie przewiduje się wypatroszenia: w średniej kategorii wnętrzności usuwa się

wstrzykując przez odbyt płyn powodujący ich rozkład; najbiedniejsi muszą się

zadowolić obmyciem. Uwagi te, dotyczące okresu schyłkowego cywilizacji

egipskiej, nie odnoszą się być może do wcześniejszych wieków i tysiącleci. Ale

oprócz świadectwa Greków istnieją też teksty egipskie - w tym Rytuał bal-

samowania, kopia bardzo starych dokumentów - które pozwalają odtworzyć

fazy procesu balsamowania z czasów Tutanchamona czy Ramzesa II. Była to

operacja bardzo mozolna, trwająca od 40 do 70 dni. Wszystkie zabiegi tech-

niczne, wyznaczające jej przebieg, zmierzały ku ostatecznemu celowi: takiemu

wysuszeniu ciała, które chroniłoby całkowicie przed zgniciem. Dlatego używano

dużych ilości natronu (rodzaju soli zbieranej na brzegach słonych jezior, znanej

ze swoich właściwości odtłuszczających i odwadniających).

Po przejściu przez Namiot Oczyszczenia ciało składane jest w pracowni

balsamistów i ponownie obmywane i depilowane; przystępuje się wówczas do

pierwszego zabiegu: usunięcia mózgu; na ogół robi się to kanałami nosowymi za

pomocą brązowych haczyków lub spirali, czasem jednak również przez tre-

panację podstawy czaszki lub wyłuszczenie oczu i przebicie górnej przegrody

oczodołu. Potem dokonuje się nacięcia brzucha i usunięcia trzewi. Lewy bok

zostaje nacięty krzemiennym ostrzem na długości około dziesięciu centymetrów.

Balsamista opróżnia stopniowo jamę brzuszną i klatkę piersiową; serce jednak,

uważane za ośrodek życia, pozostawia się pieczołowicie na swoim miejscu.

Wyjęte organy poddane zostaną następnie tym samym zabiegom, co ciało:

umyte, wysuszone natronem, nasycone żywicą i zawinięte; zostaną złożone

w czterech wazach-kanopach, których pokrywy przedstawiają głowy synów

Horusa, bóstw opiekuńczych wnętrzności; niekiedy jednak umieszcza się je po-

nownie w brzuchu. Po wypatroszeniu ciało obmywane jest wodą lub winem

palmowym z dodatkiem korzeni i wonności. To zewnętrzne i wewnętrzne

wyczyszczenie wymaga wielu tamponów, osadzonych czasami na patykach

celem dotarcia do wszystkich zagłębień; podobnie jak poprzednie nie ma ono nic

wspólnego z oczyszczającą kąpielą stosowaną rytualnie w Namiocie Oczyszcze-

nia. Wreszcie zaczyna się właściwa mumifikacja: wypychanie i solenie trupa

uwalnia go od 75% zawartej w nim wody. Woreczki z sypkim natronem i tam-

pony,

niekiedy

nasączone

gumą

arabską,

są wkładane

do klatki piersiowej

i brzucha.

Mają one na celu absorbowanie

krwi i limfy oraz uniemożliwiają

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: