2. Przedmiot historii języka (w relacji do gramatyki historycznej)
Opracowane z artykułu S. Dubisza, Historia języka polskiego – „wczoraj, dziś i jutro”.
· Brückner – napisał Dzieje języka polskiego i nie definiował wtedy, jaką dyscypliną językoznawczą się zajmuje. Kładł nacisk na funkcjonowanie języka w kontekście kulturowym. Wprowadził podział dziejów języka polskiego na 3 okresy – pierwsza doba historyczna, druga doba historyczna, doba najnowsza.
· Jan Baudouin de Courtenay – wyodrębnienie dyscypliny językoznawczej określonej jako historia języka polskiego. Kładł nacisk na opis samego materiału językowego.
· I faza rozwoju historii języka polskiego jako dyscypliny językoznawczej:
ð Złożyły się na nią opracowania: Brücknera, J. B. de Courtenay’a, Antoniego Kaliny, Stanisława Słońskiego (wprowadził podział na epokę przedpiśmienną i piśmienną) oraz Tadeusza Lehra-Spławińskiego.
ð Jej podwaliny stanowiła teoria młodogramatyczna.
ð Traktowanie dziejów języka polskiego w długiej perspektywie czasowej od praindoeuropejszczyzny (lub prasłowiańszczyzny) do współczesności.
ð Nierozdzielanie metodologicznie opisu na historię wewnętrzną i zewnętrzną, czy też historię języka i gramatykę historyczną.
· II faza rozwoju historii języka polskiego:
ð Objęła całe pięćdziesięciolecie XX wieku.
ð Określona mianem strukturalistyczno-socjologizującej.
ð Wiąże się z pracami: Zenona Klemensiewicza, Władysława Kuraszkiewicza, Zdzisława Stiebera, Witolda Taszyckiego, Stanisława Urbańczyka, Stanisława Rosponda oraz Ireny Bajerowej.
ð Zaowocowała m.in. koncepcją historii języka polskiego Z. Klemensiewicza (1956) – wg tej koncepcji hist. j. pol. to wiedza o składnikach tworzywa językowego, które w postaci niezmienionej przetrwały ciąg rozwojowy języka lub które ewoluowały w czasie, aż przybrały postać dzisiejszą. Hist. jęz. to także wiedza o dziejowych zmianach w funkcjonowaniu języka jako środka komunikowania się i narzędzia myślenia grupy etnicznej, przekształcającej się w naród. Hist. jęz. zajmuje się wskazywaniem przyczyn lub ogólnych prawd determinujących rozwój języka zarówno w sferze jego wewnętrznego rozwoju, jak i funkcjonowania języka jako środka porozumiewania się jego użytkowników, czyli w sferze jego zewnętrznego rozwoju.
ð I. Bajerowa – strukturalna interpretacja historii języka polskiego, wg której hist. j. pol. to system procesów pozostających we wzajemnych zależnościach i w określonych relacjach w stosunku do samego przebiegu dziejów. Całość przebiegu dziejów stanowi superstrukturę, będącą faktem obiektywnym (i przedmiotem badań), zorganizowanym wokół głównego procesu, którym jest doskonalenie się języka. Proces doskonalenia się języka jest opisywany zarówno ze strony nadawców, jak odbiorców komunikatów językowych. Główną relacją superstruktury hist. jęz. jest relacja między tendencją do jej stanu optymalnego a ostatecznym wynikiem ewolucji języka, czyli jego doskonaleniem się.
· W drugiej połowie XX wieku nastąpił podział na historię języka polskiego i gramatykę historyczną.
Cechy charakterystyczne obu subdyscyplin
Historia języka polskiego
Gramatyka historyczna
Typ językoznawstwa
diachroniczne
Przedmiot opisu
Wewnętrzny rozwój systemu językowego oraz jego rozwój zewnętrzny, tj. rozwój społecznej komunikacji językowej
Wewnętrzny rozwój systemu językowego
Zakres opisu
geneza języka polskiego, system gramatyczny, leksykalny i stylistyczny, związki rozwoju języka z historią i kulturą narodową
Geneza systemu języka polskiego, fonetyka i fonologia, gramatyka (fleksja, składania, słowotwóstwo)
Typ opisu
syntetyczny
analityczny
Przedmiot analiz
procesy rozwojowe – przyczyny zmian językowo-kulturowych, tendencje rozwojowe i ich wyniki, prawa rozwoju języka w uwarunkowaniach socjalnych
fakty jednostkowe i szczegółowe (głoski, fonemy, morfemy, wyrazy tekstowe, połączenia leksykalno-składniowe, wypowiedzenia)
Cel analiz
rejestracja i klasyfikacja zmian systemowych zarówno wewnętrznojęzykowych, jak i zewnętrznojęzykowych
rejestracja i klasyfikacja zmian wewnętrznojęzykowych regularnych (systemowych) i nieregularnych (wyjątkowych, niesystemowych)
Jakość analiz
Jakość analiz: analiza szczegółowa w odniesieniu do faktów systemowych, praw i tendencji, marginalizacja analizy faktów niesystemowych, jednostkowych, wyjątkowych
równy stopień uszczegółowienia w odniesieniu do faktów systemowych i niesystemowych
Typ subdyscypliny
językoznawstwo – stylistyka – socjolingwistyka, subdyscyplina syntetyczna i sumaryczna
językoznawstwo – subdyscyplina analityczna i szczegółowa
· Z zestawienia wynika, że:
ð Historia języka sumuje wyniki takich subdyscyplin szczegółowych, jak: gramatyka historyczna, etymologia, leksykologia historyczna, dialektologia historyczna, onomastyka, tekstologia, stylistyka historyczna.
ð Historia języka to dziedzina wiedzy, która ma mocne dwustronne związki z nauką o literaturze, kulturoznawstwem i naukami historycznymi.
ð Historia języka stała się interdyscyplinarną dziedziną wiedzy o szerokim zakresie badań i zróżnicowanej metodologii.
· III faza rozwoju historii języka polskiego:
ð Historia języka na przełomie XX i XXI wieku.
ð Określona jako socjolingwistyczno-komunikacyjna.
ð Konstytutywne są dla niej pojęcia wspólnoty komunikacyjnej, jako wyniku kulturowej ewolucji grupy etnicznej, oraz języka, jako narzędzia porozumiewania się tejże wspólnoty w zmieniających się warunkach publicznej komunikacji.
· Współcześnie dla historii języka polskiego dominującą rolę odgrywają dwa paradygmaty badawcze:
1) Strukturalistyczny – wiążą się z nim: Z. Stieber, J. Kuryłowicz, I. Bajerowa, T. Milewski, S. Rospond, T. Skubalanka, K. Pisarkowa, K. Kleszczowa, K. Długosz-Kurczabowa, S. Dubisz. Stanowił podstawę wielu opracowań szczegółowych z zakresu polonistycznego językoznawstwa diachronicznego, zaowocował szeregiem naukowych publikacji syntetycznych. Model ten daje pełne podstawy opracowania syntezy dziejów języka polskiego w aspekcie wewnętrznym i zewnętrznym.
2) Kognitywistyczny – w pokrewieństwie z tym nurtem metodologicznym pozostają publikacje: Danuty Ostaszewskiej, Bożeny Witosz, Anny Tyrpy. Programowo metodę kognitywistyczną stosują takie badaczki, jak: Julia Legomska, Ewa Woźniak, Aleksandra Niewiara. Nurt ten nie wypracował jeszcze indywidulanej metodologii badań. Współcześnie badania te koncentrują się na warstwie leksykalno-frazeologicznej dawnej polszczyzny, podejmując wątki stereotypów, tożsamości etnicznej i językowego obrazu świata.
Dopisuję jeszcze to, co jest na temat gramatyki historycznej i historii języka polskiego w Encyklopedii języka polskiego, pod red. S. Urbańczyka (ze spisu lektur).
Historia języka
ð Próbuje przedstawiać język w jego rozwoju.
ð Ma do dyspozycji jedynie teksty, które nie zawsze przekazują używany kiedyś system.
ð Wykorzystuje także dane językowe poświadczone w innych, pokrewnych językach.
ð Ocena zjawiska poświadczonego w tekście jest utrudniona, ponieważ badacz zdany jest tylko na przekaz, nie ma natomiast własnego poczucia ówczesnej normy językowej.
ð Obejmuje swymi badaniami język polski na przestrzeni lat 900-1920 – źródła z pierwszych pięciuset lat są bardzo skąpe i wyrywkowe, gdyż dopiero od XVI w. istnieją zabytki językowe w takiej liczbie, że pozwalają przedstawić cały system językowy, nie zaś pojedyncze i ułamkowe fakty.
ð Ma za zadanie przedstawienie losów i przemian danego języka w ścisłym związku z jego nosicielami czy użytkowników.
ð Dzielimy na epoki:
Ø Przedpiśmienną – obejmuje okres niedostępny bezpośrednim bada-niom. Koniec tej epoki przypada mniej więcej na pierwszą połowę XII wieku.
Ø Piśmienną – trwa ona do dziś. Podział dokonywany jest w ścisłym związku ze zmianami systemu językowego i z funkcją społeczną, jaką w danym okresie język spełniał. Niektórzy przyjmują podział Z. Klemensiewicza na doby – staropolską, średniopolską i nowopolską.
1
marysiari