Finanse – budowa i instrumenty rynku kapitałowego
Dr J.Olejniczak
Na podstawie materiałów KNF
Rynek finansowy
Transformacja wolnych środków finansowych w kapitał potrzebny podmiotom zgłaszającym nań zapotrzebowanie dokonuje się na rynku finansowym.
Funkcję pośrednika między tymi podmiotami pełnią instytucje finansowe, natomiast narzędzie stanowią tzw. instrumenty finansowe.
Główne obszary rynku finansowego
Nie istnieje jedna powszechnie akceptowana klasyfikacja struktury rynku finansowego. Najczęściej wyróżniamy:
• Rynek pieniężny , to rynek instrumentów finansowych określanych jako „krótkoterminowe”, dla których okres wykupu nie przekracza 1 roku. Takimi instrumentami są np. bony skarbowe. Służą one pozyskiwaniu środków przede wszystkim na finansowanie bieżących potrzeb, rzadko natomiast inwestycji. Instrumenty rynku pieniężnego mają często charakter papieru wartościowego.
• Rynek kapitałowy , to rynek instrumentów finansowych określanych jako średnio- i długoterminowe dla których okres wykupu wynosi co najmniej 1 rok albo nie jest z góry określony. Służą one pozyskiwaniu środków służących przede wszystkim finansowaniu inwestycji, rzadziej natomiast potrzeb bieżących. Instrumenty rynku kapitałowego mają, co do zasady, charakter papieru wartościowego.
Inne (dodatkowe) podziały rynku
Wyróżnia się także przykładowo:
• Rynek pożyczkowy , to rynek transakcji, których przedmiotem jest kapitał pieniężny zgromadzony w formie różnego rodzaju depozytów i lokat w instytucjach kredytowych (przede wszystkim w bankach) przekształcany w kredyty i pożyczki. Rynek ten obejmuje również kredyty i pożyczki udzielane przez instytucje niebankowe, jak np. kredyty kupieckie funkcjonujące w relacjach między przedsiębiorstwami.
• Rynek walutowy , to rynek wymiany jednej waluty na inne oraz miejsce kształtowania kursów walutowych. Ten segment rynku finansowego umożliwia m.in. przepływy pieniężne między różnymi miejscami na świecie (a więc miejscami obowiązywania różnych walut), w których w danym czasie znajdują się wolne środki finansowe i podmioty poszukujące kapitału – umożliwia bowiem „przeliczenie” wartości tych środków pieniężnych z jednej waluty na inną; rynek walutowy nie jest natomiast rynkiem, na którym pozyskuje się kapitał.
• Rynek terminowy (instrumentów pochodnych) , to rynek transakcji zawieranych z wykorzystaniem specyficznych instrumentów finansowych, stanowiących swoistą umowę (kontrakt) między stronami transakcji. Cena takiego instrumentu jest bezpośrednio lub pośrednio zależna od wartości lub ceny np. papieru wartościowego, indeksu giełdowego, kursu walutowego lub stopy procentowej. Rynek terminowy, podobnie jak rynek walutowy, nie służy pozyskiwaniu kapitału.
Dostęp do rynku kapitałowego
Ze względu na dostęp do rynku wyróżnia się często:
• Rynek niepubliczny, określany potocznie rynkiem prywatnym, obejmuje transakcje, w przypadku których wzajemne relacje stron transakcji oparte są na indywidualnych kontaktach emitenta (lub występującej w jego imieniu instytucji finansowej) z potencjalnymi inwestorami i między samymi inwestorami. Informowanie inwestorów, czy to przez emitenta, czy przez innych inwestorów, o możliwości nabycia instrumentów finansowych nie jest natomiast prowadzone z wykorzystaniem środków masowego przekazu (telewizji, radia, prasy, sieci Internet). Taki tryb sprawia, że kształt oferty nie jest najczęściej z góry ustalany przez podmiot składający ofertę, ale jest niejako dostosowywany do oczekiwań inwestorów, z którymi prowadzone są negocjacje.
• Rynek publiczny z kolei, to ta część rynku kapitałowego i terminowego, na której podmiot składający ofertę sprzedaży albo nabycia instrumentów finansowych, zwraca się do szerokiego grona inwestorów (nieznanych mu bezpośrednio), zwłaszcza z wykorzystaniem środków masowego przekazu. Taki tryb sprawia, że ze względu na konieczność zapewnienia efektywności i bezpieczeństwa obrotu, niewystarczające są ogólne przepisy prawa.
Charakter emisji
Ze względu na kreację/odsprzedaż instrumentów rynku:
• Rynek pierwotny - nabycie papierów wartościowych nowej emisji proponuje ich emitent. Na rynku pierwotnym ma zatem miejsce zasilenie emitenta w kapitał.
• Rynek wtórny - po wyemitowaniu i przydziale papierów wartościowych nowej emisji ich pierwszemu właścicielowi, papiery te są następnie sprzedawane na rynku przez osoby inne niż emitent. Rynek wtórny polega więc na obrocie papierami wartościowymi między inwestorami. Innymi słowy, na rynku wtórnym nie dokonuje się zasilenie emitenta w kapitał. To właśnie na rynku wtórnym kształtuje się wartość (cena) papierów wartościowych i to na tym rynku właściciel papierów może je sprzedać.
Giełda i rynek giełdowy
Rynek giełdowy to najbardziej zinstytucjonalizowana forma wtórnego rynku instrumentów finansowych.
• Giełda - zespół osób, urządzeń i środków technicznych, zorganizowanych w celu kojarzenia ofert sprzedaży i nabycia papierów wartościowych.
• Giełda działa przy założeniu jednakowego dostępu do informacji rynkowej, w tym samym czasie i przy jednakowych warunkach zbywania i nabywania instrumentów finansowych dla wszystkich uczestników tego rynku.
• Cena instrumentu finansowego (czyli jego kurs giełdowy) jest tu kształtowana w oparciu o zlecenia kupujących i sprzedających. Kojarzenia tych zleceń dokonuje się według ściśle określonych zasad, zaś realizacja transakcji odbywa się w trakcie sesji giełdowych na tzw. parkiecie.
Pozytywne aspekty funkcjonowania rynku kapitałowego
Rozwinięty i sprawnie działający rynek kapitałowy ma istotne znaczenie dla prawidłowego funkcjonowania gospodarki, ponieważ sprzyja pojawianiu się korzystnych dla jej rozwoju zjawisk, spośród których wymienić należy:
• mobilizację i transformację postaci kapitału, czyli uaktywnienie niewykorzystanych (wolnych) w danym czasie środków finansowych (oszczędności) należących do wielu podmiotów i ich przekształcenie w kapitał potrzebny do rozwoju tych sektorów gospodarki lub poszczególnych podmiotów, które cierpią na jego brak;
• efektywną alokację kapitału, czyli przemieszczanie się (przepływ) kapitału do sektorów gospodarki, w których będzie wykorzystany w sposób najbardziej efektywny, przyczyniając się jednocześnie do rozwoju całej gospodarki;
• wycenę papierów wartościowych, innymi słowy ocenę ich emitenta, a pośrednio strategii wykorzystania przez niego pozyskanego kapitału, co z kolei wpływa na ciągłą weryfikację efektywności alokacji kapitału i płynne korygowanie kierunku jego przepływu do aktualnie, lub w dającej się przewidzieć przyszłości, najbardziej dochodowych sektorów gospodarki;
• uzyskiwanie przez inwestorów dochodów z tytułu udziału w obrocie papierami wartościowymi
Papiery wartościowe i ich rodzaje
Papier wartościowy to dokument, którego posiadanie jest koniecznym warunkiem wykonywania praw wyrażonych w treści tego dokumentu. Należy jednak pamiętać, że to nie sam dokument jako taki decyduje o charakterze papieru wartościowego. Stanowi o tym określona treść wyrażona w tym dokumencie. Papier wartościowy może stanowić samodzielny przedmiot obrotu.
Spośród najbardziej znanych papierów wartościowych wymienić należy:
• akcje, kwity depozytowe i certyfikaty inwestycyjne – instrumenty te należą do papierów wartościowych o charakterze udziałowym lub zbliżonym do udziałowego, co oznacza, że ich posiadacz dysponuje prawem współwłasności w stosunku do majątku emitenta;
• obligacje i listy zastawne – instrumenty te należą do papierów wartościowych o charakterze dłużnym, co oznacza, że ich właściciel nie dysponuje prawem współwłasności w stosunku do majątku emitenta, a papiery te reprezentują wyłącznie zobowiązanie emitenta wobec ich posiadaczy do spełnienia określonego świadczenia (pieniężnego lub niepieniężnego);
• prawa do akcji i prawa poboru – instrumenty te należą do papierów wartościowych o charakterze pochodnym, ponieważ ich istnienie i wartość zależy bezpośrednio od wartości akcji.
Akcje
Akcja jest to dokument świadczący o udziale jego właściciela w kapitale spółki akcyjnej, która jest formą prowadzenia działalności gospodarczej.
Spółka akcyjna to podmiot, który pozyskuje kapitał na prowadzenie działalności, wydając w zamian właśnie akcje imienne lub na okaziciela.
W przypadku akcji imiennych, akcjonariusz jest z imienia i nazwiska (nazwy) wskazany w dokumencie akcji oraz jest wpisany do tzw. księgi akcyjnej prowadzonej przez spółkę (spółka rejestruje w niej wszystkich posiadaczy akcji imiennych).
Akcje na okaziciela nie mają wskazanego ich właściciela, a prawa wynikające z tych akcji przysługują temu, kto jest aktualnie ich posiadaczem. Nie zawsze jest więc możliwe, aby spółka wiedziała, kto w danym momencie jest jej akcjonariuszem posiadającym akcje na okaziciela.
Podstawowymi parametrami charakteryzującymi akcje są:
• wartość nominalna, czyli stała wartość jednej akcji będąca ilorazem kapitału zakładowego i ogólnej liczby akcji wyemitowanych przez spółkę. Kapitał zakładowy to podstawowy kapitał spółki akcyjnej tworzony z wpłat akcjonariuszy na akcje w części pokrywającej właśnie wartość nominalną akcji. Kapitał zakładowy umożliwia spółce prowadzenie jej statutowej działalności oraz służy ochronie wierzycieli spółki – charakter spółki akcyjnej sprawia bowiem, że akcjonariusze nie odpowiadają swoim majątkiem za jej zobowiązania;
• cena (wartość) emisyjna, czyli cena, po której inwestor nabywa akcje od emitenta – nie może być niższa od wartości nominalnej akcji;
• nadwyżka ceny emisyjnej nad wartością nominalną (z jęz. łac. tzw. agio, czyt. ażjo), czyli różnica między ceną emisyjną akcji i jej wartością nominalną, jest zawsze nieujemna; kwota uzyskiwana przez emitenta z tytułu tej różnicy jest wnoszona do tzw. kapitału zapasowego;
• cena rynkowa, czyli cena, po jakiej zawierane są transakcje akcjami na rynku wtórnym.
Obligacje
Obligacja jest papierem wartościowym zaliczanym do instrumentów dłużnych. Emitent stwierdza w obligacji, że jest dłużnikiem właściciela obligacji (obligatariusza) i zobowiązuje się wobec niego do spełnienia określonego świadczenia. Świadczenie może mieć charakter pieniężny, niepieniężny lub też mieszany.
Obligacja składa się z części nominalnej i części kuponowej.
• Część nominalna to inaczej wartość nominalna obligacja wypłacanaprzez jej emitenta w dniu wykupu obligacji, niezależnie od ceny, jaką inwestor zapłacił za obligację w momencie jej nabywania.
• Część kuponowa to inaczej odsetki, jeżeli są przewidziane, które emitent wypłaca obligatariuszowi z tytułu pożyczenia mu kapitału.
Emitentami obligacji mogą być:
• Podmioty prowadzące działalność gospodarczą – takie obligacje nazywa się obligacjami korporacyjnymi.
• Jednostki samorządu terytorialnego (gminy, powiaty, województwa) – takie obligacje nazywa się obligacjami komunalnymi lub obligacjami samorządowymi. Obligacje komunalne są najczęściej emitowane na rynku niepublicznym, a nabywcami są instytucje fi nansowe..
• Skarb Państwa (państwo polskie) – takie obligacje nazywa się obligacjami skarbowymi. Obligacje skarbowe są papierami wartościowymi na okaziciela i są sprzedawane na specjalnych przetargach (tzw. obligacje hurtowe) albo w sieci sprzedaży detalicznej (tzw. obligacje detaliczne).
Podstawowymi parametrami charakteryzującymi obligacje są:
• wartość nominalna, czyli stała wartość, od której nalicza się odsetki oraz po której emitent wykupuje obligację w terminie jej wykupu;
• cena (wartość) emisyjna, czyli cena, po której emitent obligacji proponuje inwestorom jej nabycie – może być wyższa albo niższa od wartości nominalnej obligacji;
• cena rynkowa, czyli cena, po jakiej zawierane są transakcje obligacjami na rynku wtórnym;
• termin wykupu, czyli termin, po upływie którego emitent zobowiązany jest do wykupienia obligacji i zwrotu pożyczonego kapitału;
• oprocentowanie, czyli wysokość stopy procentowej, na podstawie której oblicza się wartość odsetek wypłacanych obligatariuszom przez emitenta, podawane w skali roku;
• termin płatności odsetek, czyli termin, w którym emitent zobowiązany jest do wypłacenia obligatariuszomodsetek. Z reguły, terminy płatności odsetek przypadają raz w roku, dwa razy w roku lub raz na kwartał.
Kwity depozytowe
Kwit depozytowy jest papierem wartościowym, którego nazwa jest tłumaczeniem angielskiego pojęcia depository receipt. Jest to papier wartościowy emitowany niejako „w zastępstwie” właściwego papieru wartościowego, jakim są akcje.
Kwity depozytowe emitowane są w oparciu o akcje spółki mającej siedzibę w innym państwie niż państwo, w którym następuje emisja danych kwitów. Akcje będące podstawą emisji kwitów są uprzednio deponowane w banku-emitencie kwitów i pozostają w tym depozycie przez cały czas istnienia kwitów.
Najczęstszą sytuacją jest ta, kiedy emisja kwitów depozytowych prowadzona jest na podstawie umowy zawieranej przez spółkę emitującą akcje i bank emitujący kwity. Bank nabywa wówczas nową emisję akcji przeprowadzaną specjalnie w tym celu przez spółkę albo skupuje akcje na rynku wtórnym. Są to tzw. kwity sponsorowane. Możliwa jest jednak taka sytuacja, gdy bank decyduje się emitować kwity depozytowe na akcje spółki, z którą nie zawarł stosownej umowy (spółka może w ogóle nie wiedzieć, że takie kwity depozytowe mają być emitowane) i wówczas takie kwity nazywa się niesponsorowanymi.
• Kwity depozytowe, w zależności od systemu prawnego, w ramach którego zostały wyemitowane, mogą dawać ich posiadaczom różne uprawnienia względem akcji, na podstawie których zostały wystawione. W każdym przypadku jest jednak tak, że kwit depozytowy zawiera prawo własności tych akcji.
Instrumenty pochodne
Instrumenty pochodne są specyficznymi instrumentami finansowymi bowiem ich cena zależy bezpośrednio lub pośrednio od ceny innego instrumentu finansowego, wartości indeksu albo miernika finansowego lub ekonomicznego - od tzw. instrumentu bazowego dla danego instrumentu pochodnego,
Np. w przypadku tzw. opcji na akcje instrumentem bazowym dla opcji są akcje określonej spółki.
Są to więc instrumenty, które nie mogą istnieć samoistnie, a jedynie w relacji do instrumentu bazowego. Ponadto, instrumenty pochodne nie mają na celu pozyskiwanie kapitału przez ich emitenta (lub tzw. wystawcę w przypadku takich instrumentów jak opcje i kontrakty terminowe).
Podstawowe pojęcia dotyczące instrumentów pochodnych
• Emitent, występujący w przypadku warrantów, czyli podmiot, który oferuje (sprzedaje) inwestorom jako pierwszy dany instrument, tj. prawo do uzyskania pewnej płatności lub otrzymania danego instrumentu bazowego w przyszłości. Niezależnie od tego, że w obrocie wtórnym ten instrument pochodny może zmieniać wielokrotnie swego właściciela, to podmiotem zobowiązanym z tego instrumentu pozostaje emitent.
• Wystawca, występujący w przypadku opcji, kontraktów terminowych i jednostek indeksowych, czyli każdy inwestor, który oferuje (sprzedaje, wystawia) inwestorom dany instrument pochodny, tj. prawo do uzyskania pewnej płatności lub otrzymania danego instrumentu bazowego w przyszłości, kreując go tym samym.
• Instrument bazowy, czyli instrument, od którego ceny lub wartości zależy bezpośrednio lub pośrednio cena instrumentu pochodnego.
• Pozycja długa , czyli nabycie instrumentu pochodnego.
• Pozycja krótka , czyli sprzedaż (wystawienie) instrumentu pochodnego.
• Zajmowanie pozycji (krótkiej lub długiej) , czyli odpowiednio wystawianie lub emitowanie instrumentu pochodnego oraz nabywanie takiego instrumentu; innymi słowy, stawanie się aktywnym uczestnikiem obrotu.
• Zamykanie pozycji (krótkiej lub długiej) , czyli doprowadzanie do sytuacji, gdy nie jest się ani emitentem lub wystawcą, ani podmiotem nabywającym dany instrument. Instrumenty pochodne takie, jak opcje, kontrakty terminowe i jednostki indeksowe, stanowią de facto umowy między inwestorami, dlatego też obrót tymi instrumentami nie oznacza transakcji kupna-sprzedaży tych instrumentów. Inwestor, który chce zamknąć pozycję dla takiego instrumentu pochodnego może albo poczekać do dnia jego wygaśnięcia albo dokonać transakcję równoważącą (tzw. offsetting) posiadaną pozycję.
Inwestor, który ma pozycję długą na danym instrumencie pochodnym, jeżeli chce ją zamknąć, powinien sprzedać (wystawić) instrument tej samej serii (o tych samych parametrach określonych w standardzie danego instrumentu) co posiadany,
Inwestor, który zamierza zamknąć pozycję krótką, powinien nabyć instrument tej samej serii co uprzednio przez niego sprzedany (wystawiony). W przypadku warrantów zarówno inwestorzy jak i emitent warrantów mogą dokonywać transakcji kupna/sprzedaży tego instrumentu i w ten sposób zamykać posiadaną pozycję.
• Izba rozliczeniowa , czyli instytucja, która dokonuje rozliczenia transakcji na rynku terminowym. Transakcje nie są rozliczane bezpośrednio między dwoma stronami transakcji. Izba rozliczeniowa dla danego rynku „zbiera” zobowiązania i należności poszczególnych stron transakcji z poszczególnych instrumentów pochodnych i dokonuje ich kompensacji, wypłacając kwoty rozliczeniowe tym stronom, którym one przysługują, pobierając jednocześnie środki od tych stron transakcji, które są zobowiązane z tych transakcji.
Kontrakty terminowe
Kontrakty terminowe to instrumenty finansowe, które zobowiązują obie strony do zawarcia w przyszłości, w określonym terminie, transakcji na warunkach określonych w kontrakcie.
• Wystawiający kontrakt zobowiązuje się do dostarczenia przedmiotu kontraktu (instrumentu bazowego) w ustalonym terminie (tzn. zajmuje pozycję krótką), oczekując spadku kursu instrumentu bazowego.
• Nabywca kontraktu zobowiązuje się do zapłacenia ustalonej ceny po dostarczeniu przedmiotu kontraktu (tzn. zajmuje pozycję długą), oczekując wzrostu kursu instrumentu bazowego.
• Obie strony biorące udział w transakcji mają obowiązek wywiązania się z umowy bez względu na to, czy dana transakcja jest korzystna czy przyniesie stratę. Jest to zasadnicza różnica w porównaniu z opcjami i warrantami.
• Powszechnie mówi się o „kupowaniu” i „zbywaniu” kontraktów terminowych. Nie jest to sformułowanie oddające ściśle dokonywaną czynność, ponieważ na rynku kontraktów terminowych inwestorzy jedynie „umawiają się” na zawarcie w przyszłości transakcji danym instrumentem bazowym, a nie dokonują obrotu samymi kontraktami..
Warranty
Warrant jest bezwarunkowym i nieodwołalnym zobowiązaniem się jego emitenta do dostarczenia posiadaczom warrantów instrumentu bazowego lub kwoty rozliczenia.
Emitentem (wystawcą) danego warrantu jest jedna określona osoba prawna. Inwestor nie może więc zajmować pozycji krótkiej, a liczba emitowanych sztuk jest ściśle określona.
Istnieją warranty kupna (tzw. warrant typu call) i sprzedaży (tzw. warrant typu put).
• W pierwszym przypadku (call) emitent zobowiązuje się do sprzedania instrumentu bazowego na rzecz posiadacza warrantu, a w drugim do nabycia instrumentu bazowego od posiadacza warrantu.
• Jeżeli wykonanie warrantu następuje przez rozliczenie pieniężne, a nie fizyczną dostawę instrumentu bazowego, to w przypadku warrantu kupna kwota rozliczenia jest dodatnią różnicą między ostateczną ceną rozliczeniową i ceną wykonania. W przypadku warrantu sprzedaży kwotą rozliczenia jest dodatnia różnica między ceną wykonania (emisyjnie określoną) i ostateczną ceną rozliczeniową (rynkową).
Typy warrantów – europejski i amerykański
W zależności od przyjętego przez emitenta zobowiązania wyróżnia się następujące rodzaje warrantów:
Europejski warrant kupna, który umożliwia inwestorowi, w wyznaczonym dniu wygaśnięcia, nabycie instrumentu bazowego od emitenta warrantu po cenie wykonania lub otrzymanie kwoty rozliczenia. Innymi słowy, zobowiązanie emitenta wygasa, gdy w dniu wygaśnięcia ostateczna cena rozliczeniowa jest równa lub mniejsza od ceny wykonania.
Europejski warrant sprzedaży, który umożliwia inwestorowi, w wyznaczonym dniu wygaśnięcia, sprzedaż instrumentu bazowego emitentowi warrantu po cenie wykonania lub otrzymanie kwoty rozliczenia. Innymi słowy, zobowiązanie emitenta wygasa, gdy w dniu wygaśnięcia ostateczna cena rozliczeniowa jest równa lub wyższa od ceny wykonania.
Amerykański warrant kupna, który umożliwia inwestorowi nabycie instrumentu bazowego po cenie wykonania w dowolnym dniu, nie późniejszym niż wyznaczony dzień wygaśnięcia, albo otrzymania w takim dniu kwoty rozliczenia.
...
Dott