numer07.pdf

ORGAN MEDIALNY POROZUMIENIA POKOLEŃ KRE SOWYCH

K R E S O W Y

Serwis Informacyjny

w ww.ksi.kresy.info.pl

PAMIĘTAĆ O KRESACH, O MAŁEJ OJCZYŹNIE PRZODKÓW,

TO NIE TYLKO OBOWIĄZEK, ALE ZASZCZYT

Numer 07 - 2011

1 grudnia

Boże Narodzenie na Kresach zawsze

było śnieżne i mroźne, a świąteczny

nastrój udzielał się wszystkim na dłu-

go przed Wigilią.

do domu uroczysty nastrój, a dro-

biazgi, którymi ozdabiamy całe

mieszkanie, tworzą niepowtarzalny

klimat. Pielęgnujemy to wszystko,

co sprzyja tworzeniu świątecznego

nastroju i pamiętamy, że największą

i niepodważalną świętością jest dom

i rodzina.

Wspominamy święta swojego dzie-

ciństwa, poprzedzającą je radosną

krzątaninę przy pieczeniu ciast, le-

pieniu pierogów, sprawianiu ryb,

ucieraniu maku, a także przy wspól-

nym robieniu i klejeniu ozdób, stro-

jeniu drzewka. Pamiętamy zapachy

Wigilii, niecierpliwe oczekiwanie

na wielką niespodziankę i na pierw-

szą gwiazdkę. Przywołujemy z roz-

rzewnieniem opowieści starszych,

jak to kiedyś bywało, śpiewanie ko-

lęd razem z nimi. Wzruszamy się na

myśl o serdecznych życzeniach przy

łamaniu się opłatkiem.

Boże Narodzenie na Kresach za-

wsze było śnieżne i mroźne, a świą-

teczny nastrój udzielał się wszyst-

kim na długo przed Wigilią. „ [1]

ki, Adwent i Wielki Post) – to otrzy-

mamy około 150 dni bezmięsnej

diety (…)Wszystkie dni Adwentu

przygotowywały do tego jedynego

dnia w roku – do Wigilii, która roz-

poczynała ukochane przez Polaków

święta Bożego Narodzenia. (…)Na

Kresach rzucano kutią o powałę i z

drżeniem czekano by nie odpadła,

dziewczyny tarły mak na Wigilię

aby rychło wyjść za mąż. Karmiono

zwierzęta domowe wigilijnymi po-

trawami aby zapewnić im zdrowie

i plenność. Ten kto upolował zwie-

rzynę w Wigilię – zapewniał sobie

szczęście na cały rok. Kto płakał w

Wigilię wierzono, że będzie płakał

do następnych świąt. W wieczór wi-

gilijny nie wolno było prząść, szyć

ani pracować ostrymi narzędziami.

Nie wolno było się kłócić i trzeba

było uregulować wszystkie długi

nawet te moralne. Aby zapewnić

dobre i bogate zbiory stawiano sno-

py zboża w izbie wiejskiej jak i w

salonie ziemiańskiego pałacu. To

dlatego w wigilijny wieczór obo-

wiązkowo trzeba było skosztować

choć odrobinę z tego co w polu,

sadzie, wodzie, lesie i ogrodzie.

Do dziś w wielu domach przetrwał

zwyczaj przechowywania przez rok

w portfelu łuski karpia wigilijnego

z monetą, co zabezpieczało pienią-

dze na cały rok. A więc zapewne i

my będziemy sobie wróżyć, bo któż

z nas, Drodzy Państwo, nie chce

być zdrowy, piękny i bogaty i znać

swojej przyszłości? Polska Wigilia

to siła tradycji, dzięki której naród

bez państwa przetrwał i doczekał

się wolności.(…) Na Kresach w

dniu wigilijnym pan domu polował

a gospodyni szykowała wieczerzę,

aby na stole nie zabrakło : zupy

migdałowej z ryżem i rodzynkami,

a druga, jaka komu się podoba :

barszcz z uszkami albo zupa rybna z

farszem lub grzybowa z łazankami,

szczupak na szaro w sosie z cytryną

i rodzynkami, okoni posypanych ja-

jami, oblanych masłem, szczupaka

na żółto, zimnego, w całku, z sza-

franem i rodzynkami, karpia całego

na zimno w rumianym sosie z ro-

dzynkami, pasztetu z chucherek we

francuskim cieście, lina w galarecie,

karasi smażonych z czerwoną kapu-

stą, kremu śmietankowego, galarety

albo kisielku, suszeniny ze śliwek,

wisien i gruszek, zamiast chleba :

strucle na migdałowym lub mako-

wym mleku – powinny leżeć całe z

jednego i drugiego końca stołu.

Redakcja

Każdy kto tylko pamięta Nasze Pol-

skie Kresy i wspomina je przy oka-

zji świąt Bożego Narodzenia, nie

może oprzeć się stwierdzeniu, że

„wtedy i tam to dopiero były zimy”.

Zapewne wielu z czytelników spo-

tkało się nie raz i nie dwa, z powie-

dzeniem, że „ na Kresach jak było

lato, to było naprawdę lato, ale i

zimy były nie od parady”. Właśnie

w temacie świąt Bożego Narodzenia

i kresowych zim zaprezentujemy

we wstępie, fragmenty zapisków

dwóch autorów.

„Święta Bożego Narodzenia – naj-

bardziej rodzinne, najchętniej spę-

dzane w gronie najbliższych nam

osób. Przed samymi świętami – w

okresie zadumy i releksji czekamy

z niecierpliwością na te dni, które

kojarzą się z bliskością rodziny i

ciepłem domowego ogniska, a kre-

sowianom w starszym wieku z bole-

sną nostalgią – oddaleniem od miej-

sca szczęśliwych dziecięcych lat.

Chyba nie ma ważniejszej, bar-

dziej znanej tradycji świętowania,

łączącej rodziny, a również prawie

wszystkich ludzi na świecie, od tra-

dycji Bożonarodzeniowej. Piękne

obrzędy i zwyczaje są od wieków

przekazywane następnym pokole-

niom. Boże Narodzenie kojarzy się

nam: z białym śniegiem, białym,

lśniącym obrusem, bielą opłatka

i wspaniałym zapachem drzewka

(choinki – tak ją nazywano na kre-

sach).

Pięknie udekorowane wprowadza

Na północnych krańcach Podlasia

charakterystyczną potrawą wigilijną

były łamańce podawane do mleczka

z maku zwanego aguompieniem.

Na Kresach Wileńskich na stole

wigilijnym nie mogło zabraknąć

rolmopsów śledziowych na sposób

wileński, smażonych śledzi, a uszka

do barszczu były smażone, nie go-

towane, podawano również grzyby

w cieście, a na deser do wigilijnego

kompotu pierniki, makowce i dużo

bakalii z suszonymi owocami i połu-

dniowymi. Pani pan domu obowiąz-

kowo, a goście na dobrą wróżbę,

musieli skosztować kiślu owsiane-

go. Na Kresach Lwowskich opłatek

smarowano miodem, podobnie jak

na Podhalu, a na zakończenie Wigi-

lii powinien był być podany strudel

ciągniony galicyjski. (…)[2]

By radosne święta

były, By marzenia się

spełniły. By choinka

była biała, I kolęda

pięknie brzmiała.

By prezentów było

moc, w Wigilijną

Świętą Noc.

„Święta Bożego Narodzenia w Pol-

sce tak naprawdę zaczynały się od

cudownej, wspaniałej gęsi, spoży-

wanej na św. Marcina, którą można

było wspominać przez całe 40 dni

Adwentu, aż do uroczystej postnej

kolacji – polskiej Wigilii.

W wieczór wigilijny przy łamaniu

się opłatkiem, składaniu życzeń

swoim najbliższym pamiętajmy o

Rodakach którzy pozostali na na-

szych historycznych Kresach , tych

bliskich i tych dalszych. Życzmy

sobie nawzajem jeszcze wiele sił

i inwencji, by pomóc Polakom

na Kresach, a młodzież, która ma

nas zastąpić niech pokocha Kresy,

mieszkających tam Polaków i nigdy

ich nie zapomni.

Życzymy Świąt dobrych, zdrowych,

przepełnionych nadzieją lepszego

jutra na nadchodzący Nowy Rok

2012 i następne lata.

Nie znaczy to wcale, że Polacy

przez długi post adwentowy posy-

pywali sobie głowy popiołem i żyli

chlebem i wodą. Na postny obiad

w kuchni szlacheckiej na Kresach

proponowano np. zupę rybną z far-

szem, kotlety z sandacza, pieróg

z grzybami, raki całe gotowane w

śmietanie, strudel z jabłkami zawi-

jany na deser lub inny zestaw: zupę

sago z winem, z ciastkami kruchy-

mi, pasztet z węgorza, ryby w majo-

nezach, jarzyny rozmaite na parze,

szczupak z białym sosem z karto-

felkami, hreczuszki z koniturami.

Tak więc przez okres postu jedzono

inaczej, nie jedzono mięsa, z wy-

jątkiem może ogonów bobrowych,

które ze względu na to, że trzyma-

ne cały czas w wodzie, zaliczano do

rybnych potraw postnych. Gdy zli-

czymy dni postne całego roku (piąt-

Oraz udanego skoku

do Nowego Roku.

[1] AM

Święta Bożego Narodzenia na Kre-

sach- http://nasz-region.pl/art,79,ty-

tul,0.html

[2] Grzegorz Russak http://www.

polonia.org/wigiliatradycja.htm

Kresowy Serwis Informacyjny - 1 grudnia 2011 - strona 1

HISTORIA - WSPOMNIENIA - RELACJE

W wigilię Bożego Narodzenia

Gontowa złożyła oiarę

swoją udusiłem".

za daty ostatecznego opuszcze-

nia wsi przez Polaków.

Rano Hnatów osłupieli, widząc

Annę wyłażącą spod łóżka. Jacy-

cha powiedziała tylko: "Hanko, a

Wy de buły?"

Mimo zagrożenia, ryzykanci jeź-

dzili po zapasy żywności i paszę,

nawet po Nowym Roku.

Przerażona i rozdygotana kobieta

wyrwała się ze strasznego domu

i półżywa pobiegła drogą do Za-

łoziec.

Maria Baran (Kulpa). Stary Łom

- wspomina. Po Nowym roku po-

jechałam z ojcem do domu, aby

zrobić pranie i upiec chleb na

wyjazd. Złapał nas wieczór i mu-

sieliśmy zanocować. Tato gdzieś

się ukrył, a ja poszłam do krew-

niaków Ukraińców. Leżę ale oka

nie mogę zmrużyć ze strachu.

Po północy usłyszałam strza-

ły, a trochę później ktoś puka

do okna. To już koniec - myślę.

Żeby choć od razu zabili i nie

męczyli. Na szczęście był to tato.

Chodźmy bo chyba babkę zabili.

Zastaliśmy ją żywą ale przerażo-

ną. Przykładali jej lufy do głowy,

aby powiedziała gdzie jesteśmy.

Ze złości potłukli szyby, naftą

polali chleb, podpalili bieliznę i

zabili psa. Uratowało ją ukraiń-

skie pochodzenie, a nas to, że nie

wiedziała gdzie byliśmy ukryci.

żony Ukraińców. Pod lasem na-

tknęły się na banderowców. Wy-

wiązała się ostra wymiana zdań.

Szczególnie pewnie stawiała się

Burdyniuk. Pierwszy strzał od-

dali właśnie do niej, a następnie

pozostałe zasztyletowali. Kobie-

ty rozpoznały ich. Hania Bienia-

szewska prosiła Iwanie nie za-

bijaj, ale ci ludzie nie znali już

uczucia litości. Dziewczyna po-

kaleczona długo jęczała, nim w

bólach skonała. Burdyniuk była

ranna, wszystko słyszała i póź-

niej opowiedziała o tych potwor-

nościach.

zawołał: Kto tam? Nie strzelajcie

Józefie, to ja, ksiądz - usłyszał.

Ponieważ byłem ministrantem,

rano udałem się do księdza. Po-

kazywał mi ograbioną i splądro-

waną plebanię. Opowiadał też

jak ucieczką ratował życie.

Adolf Głowacki

22 grudnia (1944r.) łuna ognia

objęła Gontowę. Ponieważ poza

budynkami nic nie zostało, banda

postanowiła unicestwić wioskę.

Zlikwidować to polskie gniazdo,

do którego do końca nie wcisnęła

się ani jedna rodzina ukraińska.

W tym napadzie zginęło kilka

osób, a wieś prawie doszczętnie

spłonęła i zakończyła żywot.

Rodzina Berezijów, codziennie

chodziła z Załoziec do domu,

nakarmić, napoić i wydoić ura-

towaną z pożogi krowę. W mie-

ście nie mogli dla niej znaleźć

pomieszczenia. Na Sylwestra

Annę z córką Marią, szarówka

złapała we wsi i musiały zanoco-

wać. Chciały dołączyć do grupy

kobiet udających się do Jacychy,

ale ich nie wzięły. Uznały, że to

zbyt duża grupa na jeden dom.

Poszły więc na nocleg do spo-

krewnionych Ukraińców na Ka-

mionkę. Rano wracając do domu,

spotkały koło Wuzera biegnącą

Annę Mazur. Trzęsąca się jeszcze

ze strachu kobieta, opowiedziała

im krótko o strasznym mordzie i

poleciała dalej. Odmówiły dwie

modlitwy: jedną za zmarłych, a

druga dziękczynną za uratowanie

życia. Już trzeci raz otarły się o

śmierć: pierwszy raz 11 listopada

u Rarogów, drugi w wigilię u Ra-

rogów i teraz trzeci.

Około godziny dziesiątej, w ko-

ściele zgromadziła się grupka

ludzi. Ostatni raz wyprowadzi-

łem księdza do ołtarza w naszej

świątyni. Smutna była ta uroczy-

stość pożegnalna, smutne świę-

ta, smutny ksiądz i gromadka

przygnębionych ludzi. Pierwszy

raz prawie pusty był kościół na

Boże Narodzenie. Pierwszy raz

nie rozbrzmiewał radosnymi ko-

lędami. Ksiądz pożegnał uczest-

niczących w nabożeństwie pa-

rafian i prosił aby przenieśli się

do Załoziec, bo już dość męczeń-

skiej krwi wsiąkło w tą ziemię.

Zaufajmy Matce Bożej, a ona

przeprowadzi nas przez to morze

krwi i nienawiści i doprowadzi

do jakiejś spokojnej przystani.

Byłam jeszcze z mamą w Gonto-

wie, wspomina G. Szeląga, choć

dużo przeniosło się już do Zało-

ziec. Wieczorem gromadziliśmy

się w środku wioski pod górą i

na zmianę trzymaliśmy wartę.

Każdy podejrzany ruch wyganiał

nas z ciepłego domu na mróz. W

ten pamiętny wieczór gdy padły

pierwsze strzały, ruszyłyśmy

przez górę pod las. Tam patrzy-

my, a z krzaków wychodzi męż-

czyzna. Bandyta, bo kto inny

mógł być w lesie. Ale słyszymy

woła po polsku: "Chodźcie bli-

żej, nie bójcie się". Okazało się,

że to Szczepko Olejnik. Jak raz

był w Gontowie i uciekając do-

tarł tu chwilę przed nami.

Strzały do kobiet usłyszał Maciej

Szeliga. Jak zobaczył zbliżają-

cych się banderowców, zaczął

uciekać przez sad. Zastrzelili go

gdy przełaził przez płot. Wisiał

tam do wiosny. Tak opisał te zda-

rzenia Władek Bieniaszewski.

Tuż przed ewakuacją, z ciotką

Kupkową i Marysią Taćczyną,

pojechałyśmy po paszę dla zwie-

rząt. Też zeszło nam do wieczo-

ra i z duszą na ramieniu wraca-

łyśmy o zmroku. Pod Blichem

chłopiec ukraiński ostrzegł nas,

że dalej stoją banderowcy. Co

robić? Ni do przodu ni do tyłu.

Podjęłyśmy desperacką decyzję.

Ja z ciotką wcisnęłyśmy się w

słomę, a Marysia pociągnęła ba-

tem po koniach i z kopyta ruszyła

do przodu. Rozstąpili się. Zmy-

liła ich pora. Polacy nie jeździli

tak późno.

Tuż po zastrzeleniu Macieja, ra-

busie otoczyli na podwórzu ro-

dzinę Szeligów (Tomasz, Anna,

Eugeniusz) i trzy sąsiadki. Ban-

dyci doskoczyli do kobiet i zapy-

tali: "Wy Polki?". Tak, odpowie-

działa Anna. Padł strzał i kobieta

osunęła się na ziemię. Gienkowi

kazali zdjąć wojskowy pas. Gdy

między nimi wywiązała się kłót-

nia kto ma go wziąć, chłopak wy-

cofał się za budynek i opłotkami

uciekł do Milna. Tomkowi kazali

zdjąć filcowe buty, ale przy zdej-

mowaniu oderwała się podeszwa,

więc zrezygnowali z nich. Prze-

łożyli tylko na swój wóz przed

chwilą wykopany kuferek oraz

worki ze zbożem i odjechali. To-

mek pochował żonę na pogorze-

lisku stodoły. Już nikt po tym nie

odważył się pojechać do wioski.

Jest to relacja Jana Szeligi. Znał

to z opowiadania ojca i brata. On

w tym czasie był na wojnie.

Nie zakończył jak zwykle na

święta mszy kolędą, lecz wzniósł

oczy na obraz w ołtarzu i zain-

tonował:

"Matko Najświętsza do Serca

Twego".

Tej nocy na Kamionce banda za-

mordowała cztery osoby: Annę

Dec, małżeństwo Dziobów (Mi-

kołaj, Agnieszka) i nocującego

u nich Jana Majkuta. Annę zamę-

czyli powolnymi torturami. Miała

wyrwany język, wydłubane oczy

i liczne rany. Dziobów i Majkuta

zamordowano w łóżkach.

Patrzyłyśmy na płonącą wieś, jak

ogień się rozprzestrzenia i poże-

ra nasze domy - jak kona nasze

sioło. Sioło które niedawno zale-

czyło ostatnie wojenne rany. Sta-

łyśmy jak porażone, nie zdolne

do płaczu, ale łzy same toczyły

się po policzkach.

W kościele rozległ się szloch i ze

stłumionych łkaniem piersi wzbi-

ła się skarga, a zarazem prośba:

"... i gdzież pójdziemy i gdzie ra-

tunku szukać będziemy. Twojego

ludu nie gardź prośbami..."

Ludzie wychodzili z kościoła

przygnębieni, ale z nadzieją, że

nasza Opiekunka pomoże nam,

da spokojne noce, oddali widmo

śmierci i przywróci dawną ra-

dość życia.

Przed wyjazdem, Antek Góral

poszedł do Mszańca, pożegnać

się z ciotką Ukrainką. Nocą

- wspomina - przyszło trzech

banderowców. Kto to? To mój

syn odpowiedziała. Rąbnął ją

kolbą w piersi aż się zatoczyła.

Dlaczego strzelałeś do nas 11 li-

stopada w Milnie ? Nic nie od-

powiedziałem, bo oni i tak już

wydali wyrok. O moim pobycie,

doniósł sąsiad ciotki. Skierowali

się ze mną na Ditkowce. W lesie

zatrzymali się na papierosa. Gdy

zapalali i ogień trochę ich ośle-

pił, wskoczyłem w krzaki i co sił

w nogach pognałem przez las.

Udało się. Wychodziłem z zało-

żenia, że lepiej zginąć od kuli,

niż na torturach. Miałem szczę-

ście. Nie trafili.

Maria Zaleska, cudem przeżyła

tę noc. Nocowała u Ukrainki, ku-

zynki matki. Gdy przyszli po nią

nocą (ktoś wskazał), kobieta bła-

gała ich na kolanach, całowała po

rękach i przywoływała wszystkie

świętości. Udało jej się poruszyć

jakąś ludzką strunę w tych za-

twardziałych sercach. Darowali

Marii życie. Drugi raz udało jej

się wyjść cało spod bandyckiego

noża. Pierwszy dramat przeżyła

we młynie.

Gdy płomienie objęły całą wio-

skę, nadleciał samolot i dość

długo krążył dookoła tego strasz-

nego ogniska. Stąd drogą przez

pola, poszliśmy do Bukowiny.

Na pogorzelisko wróciłyśmy

rano. Tej nocy Maciej Zawadzki

został spalony w szopie, Stefcia

Szeliga w domu, a Rozalii Mia-

zgowskiej obcięli głowę i wbili

na sztachety ogrodzenia.

Na Sylwestra osiem nierozważ-

nych kobiet, które zostały we wsi

na noc, poszło spać do Ukraiń-

ców. Trzy do Syrotiuka, a pięć

do Jacychy. Ktoś doniósł o tym

banderowcom. Od Syrotiuka wy-

prowadzili Annę Czaplę i Annę

Bułę z wnuczką Stefanią Zale-

ską do domu Czappów i tam je

zamordowali. Od Jacychy zabrali

kobiety do Gałuszy. Anię Krą-

piec zastrzelili, Katarzynę Botiuk

udusili, a Katarzynę Krąpiec i Ka-

tarzynę Zaleską, zakłuli kosami.

W wigilię zostałem z mamą w

domu. Noc przetrwaliśmy w

piwnicy spalonego budynku. Tej

nocy grupa banderowców wypra-

wiła się na plebanię. Przy ulicy

u Rarogów 32, chwycili Piotra

Czaplę , który pilnował śpiących

w mieszkaniu kobiet i dzieci.

Musiał się zdrzemnąć skoro ich

nie zauważył. Razem z nim we-

szli do mieszkania. O dziwo dali

się ubłagać i darowali im życie

pod warunkiem, że nie pojawią

się więcej we wsi. Mikołaj Ba-

ran, jak raz stał na warcie od

strony ogrodów i to uratowało

mu życie. Mężczyznę na pew-

no by zastrzelili. Piotra zabrali,

aby zaprowadził ich na plebanię.

Od razu przypuścili szturm do

głównego wejścia. Ponieważ nie

udało im się sforsować mocnych

drzwi, ruszyli pod boczne wej-

ście od kuchni. Piotr wykorzystał

to i uciekł. Ksiądz też otworzył

frontowe drzwi, wybiegł na plac

i poza kościół poleciał do ulicy.

Przy dzwonnicy przewrócił się.

Następnie drogą okrężną dotarł

aż na ogród Hajdów. Tam ledwie

dysząc, padł na kopcu ziemnia-

ków. Obcego zauważył czuwa-

jący, ukryty gospodarz. Chciał

strzelać, ale tknięty przeczuciem

Ten samolot to nie przypadek.

Taki sam krążył wokół Bukowi-

ny i Kamionki w czasie napadu

11 listopada. Nasuwa się więc

prosty wniosek: władze wiedzia-

ły o mających nastąpić napadach

i banderowskich decyzjach spa-

lenia wsi. Na pewno robił zdjęcia

i gromadził dowody zbrodni.

Był to ostatni mord w Milnie.

Tych 9 bezbronnych kobiet, w

tym 2 młode dziewczyny, oraz 2

mężczyzn, złożyło ostatnia ofia-

rę krwi i życia ojczystej ziemi.

Gontowa taką ofiarę złożyła w

wigilię Bożego Narodzenia. W

sumie w Milnie zginęło 35 osób:

22 z Bukowiny, 9 z Kamionki, 2

z Podlisek i 2 z Krasowiczyny.

Gontowa zamknęła swoje straty

liczbą 19 osób, w tym 3 Gonto-

wianki z Ditkowiec.

Większość Ukraińców akcepto-

wała działalność UPA, ale nie

wszyscy. W tym morzu bezpra-

wia, przemocy i okrucieństwa,

zdarzały się odruchy ludzkie.

Przeżycie 13 osób u Rarogów,

czy Bronka Krąpca z matką 11

listopada, dowodnie to potwier-

dza.

Rano wszedł tam Ukrainiec Piotr

Futryk, wyciągnął jednej z ko-

biet kosę z brzucha i powiedział:

"Tak ludzie nie postępują". Był

to uczciwy i szanowany czło-

wiek. Jeden z nielicznych którzy

nie dali się wciągnąć do rzezi.

Po tym napadzie, Gontowa cał-

kowicie opustoszała. Ostatni jej

mieszkańcy również przenieśli

się do Załoziec, podobnie jak

polska ludność Milna. Dorośli

jeździli jeszcze po ukryte zapasy

żywności i paszę, ale na noc wra-

cali do miasta.

Liczba ofiar byłaby znacznie

większa, gdyby nie ciągłe czu-

wanie na punktach obserwacyj-

nych i nasłuch. Decydująca w

tym była oczywiście obrona wio-

ski w dniu głównego napadu, 11

listopada 1944 roku.

Z tej grupy uratowała się tylko

Anna Mazur, która wsunęła się

pod łóżko. Bandytów chyba za-

ślepiło - wszędzie szukali a tam

nie. Według jej relacji, wszystkie

się gorąco modliły, a Katarzyna

Krąpiec, wychodząc na egzeku-

cję powiedziała: "No to chodźmy

na tą naszą Golgotę".

Gdy rizuni wrócili, a usłużna

gospodyni podała im wodę do

obmycia z rąk krwi, jeden po-

wiedział : "Ja nie muszę myć, ja

Do tej kategorii z całą pewno-

ścią należał Futryk. Uczciwy i

powszechnie szanowany czło-

wiek. Swój sąd o rizunach wy-

dał w mieszkaniu Gałuszy. Przy

zamordowanych kobietach wy-

powiedział proste ale znamienne

słowa: "Tak ludzie nie postępu-

ją".

Dwa dni po spaleniu Gontowy,

kilka furmanek pojechało na po-

gorzelisko po zakopane zapasy.

M.Miazgowska i B.Olszewska

chciały ponadto przekazać oca-

lały sprzęt i trochę zboża krew-

niaczkom z Ditkowiec, które

wyszły za Ukraińców. Po zała-

dowaniu dobytku, wyruszyły w

drogę. Wyprawa wydawała im się

bezpieczna. Był dzień a w grupie

Ten rok zakończył dzieje polskiej

części Milna i Gontowy, choć

ostatni mieszkańcy obydwóch

wsi, wyjechali na zachód dopiero

wiosną w kwietniu 1945 roku.

24 grudnia dla Gontowy i 31

grudnia dla Milna, można uznać

Piotr Syrotiuk , też nie zaakcep-

tował rzezi. Wstąpił do Wojska

Polskiego, a rodzinie polecił wy-

Strona 2 - Kresowy Serwis Informacyjny - 1 grudnia 2011

HISTORIA - WSPOMNIENIA - RELACJE

Były takie święta...

jechać z Polakami.

byłej odsieczy nie znalazły się w za-

sięgu banderowców. Z napadniętych

miejscowości dochodziły sprzeczne

wieści, ale każda budziła grozę.

Przybyła z odsieczą kompania por.

Stanisława Kądzielawy "Kani" ru-

szyła z miejsca do ataku ze śpiewem

"Nie rzucim ziemi".

W brawurowym, desperackim ataku

złamała opór banderowców i wypar-

ła ich z zasmyckiej bazy, ocalając ży-

cie kilku tysiącom ludności polskiej.

Wśród schwytanych banderowców

znalazł się i pop z dużą ilością szat li-

turgicznych, zrabowanych w katolic-

kich kościołach, który miał odprawić

w zdobytym zasmyckim kościele

"dziękczynne modły za zwycięstwo".

Po powrocie do Zasmyk pobiegłem

zaraz na przykościelny plac, gdzie

zwożono pomordowanych i pole-

głych w bitwie żołnierzy samoobro-

ny. Na zakrwawionym śniegu leża-

ło już kilkadziesiąt ciał. W pamięć

wryły mi się cztery leżące obok

siebie ciała z przykrytymi głowami.

Były to dwie może dziesięcioletnie

dziewczynki, ich mama i babcia,

która - jak mówiono tam - przybyła

do nich, by razem spędzić święta.

Tomko obsługujący młyn Po-

mysa, prawdopodobnie wiedział

gdzie rodzina jest ukryta, ale nie

zdradził chlebodawcy. Nie otwo-

rzył też od razu drzwi banderow-

com i dał czas ukryć się Bartko-

wi i Marysi Zaleskiej.

matycznych warunkach przyszły

święta. Wieczór wigilijny był szary

i smutny. W Wigilię chwycił przy-

mrozek. Na wieczornym niebie,

zamiast symbolicznej gwiazdki,

rozlała się czerwona łuna płoną-

cych gdzieś za czarną ścianą lasu

domostw. Ludzie z lękiem spoglą-

dali na niebo przyjmując łunę za

złowieszczy znak. I chociaż w cia-

snej, wilgotnej izdebce zapłonęły na

choince resztki cudem uratowanych

świeczek, przypominających inne

czasy, nas nie opuszczało przygnę-

bienie, poczucie beznadziejności i

lęk o najbliższą przyszłość.

Po podzieleniu się opłatkiem i zło-

żeniu sobie życzeń, jakże kontra-

stującymi z realiami, dziadzio nasz,

jak to były w zwyczaju, zaintono-

wał "Bóg się rodzi". Pozostali zrazu

pochwycili kolędę, ale zaraz śpiew

się urwał, a po chwili odezwał się

stłumiony szloch. Ból i wielkie po-

czucie krzywdy znalazło ujście w

bezsilnych łzach. Było mi bardzo

żal ciężko chorej mamy, która zda-

na już na najgorsze, leżała cichutko

przy chłodnej, wilgotnej ścianie z

kawałeczkiem opłatka w ręce. Ode-

szła od nas kilka dni później w noc

mroźną i szalejącą zamieć.

Feliks Budzisz

Banderowcy dostali się do Radom-

la na wozach przykrytych słomą,

powożonych przez woźniców w

niemieckim umundurowaniu. Miej-

scowa samoobrona, nie chcąc wcho-

dzić w konlikt z Niemcami, szybko

ukryła broń i pośpieszne ruszyła do

domów. Gdy furmanki znalazły się

między zabudowaniami, spod słomy

wyskoczyli po zęby uzbrojeni ban-

derowcy i rozpoczęli krwawe żniwo.

Natychmiast dołączyły do nich wata-

hy czatujące w okolicznych wsiach.

Święta Bożego Narodzenia należą

niewątpliwie do najpiękniejszych.

Towarzyszy im niepowtarzalna uro-

kliwa atmosfera, nasycona rado-

snym, uroczystym nastrojem, otwar-

tością na przebaczenie i pojednanie.

Nie zapominajmy jednak, że były

takie święta, którym nie towarzyszył

nastrój błogiej radości, nadziei i po-

czucia bezpieczeństwa.

Milka Baran wracała wieczorem

z Kamionki do Załoziec. Na Kra-

sowiczynie spotkała znajomego

Ukraińca, który gdy się zorien-

tował dokąd zmierza, bez waha-

nia zaprosił ją na nocleg. Ocią-

ganie przeciął krótkim "Chody"

(Chodź). Nocą przyszli bande-

rowcy. Chcieli ją zabrać i zamor-

dować, ale on zasłonił ją sobą

i powiedział - "Wpered mene"

(Najpierw mnie). Odeszli. Miał

rozeznanie i wiedział, że nie do-

szła by wieczorem do Załoziec.

Ratował ją z rozmysłem, choć

nie spodziewał się za to pochwał

od bandy. Był Ukraińcem ale z

normalnym ludzkim odruchem.

Rok 1943 okazał się najokrutniejszy

i najtragiczniejszy dla ludności pol-

skiej w ubiegłym wieku. W tym roku

krwawą hitlerowską okupację do-

pełnił zbrodniczy ukraiński nazizm,

który "uzasadnił" i rozpętał okrutny

terror śmierci przeciwko ludności

polskiej, najpierw na Wołyniu, a

następnie na całych Kresach Połu-

dniowo-Wschodnich II Rzeczypo-

spolitej. Polacy z tych ziem, nawet ci

zamieszkali tam z dziada pradziada,

mieli podzielić los ludności żydow-

skiej.

Radomle i Janówka spłonęły, a komu

z mieszkańców nie udało się uciec

lub ukryć zginął od kuli, kolby ka-

rabinu lub spłonął żywcem. Straty w

ludziach wynosiły ponad 50 osób za-

mordowanych i kilkunastu rannych.

W Radomlu - wspomina Janina Ra-

czyńska-Gruszka - w małym wiej-

skim domku mieszkało nas sześć

rodzin. Wczesnym rankiem wybiera-

liśmy się do kościoła. Nagle do poko-

ju wpadł wujek krzycząc, że we wsi

są banderowcy. Ogarnęło nas śmier-

telne przerażenie. Wujek chwycił

za widły i zaryglował drzwi, ale po

chwili uchylił je, by się zorientować

w sytuacji. W tym momencie padł

strzał i moja siostra, która przyjecha-

ła do nad z Kowla na święta osunęła

się na twarz. Gdyśmy ją odwrócili,

powiedziała tylko "tato" i zmarła.

Podczas ucieczki babcia została

ranna - pocisk karabinowy strza-

skał kolano. Błagała wnuczki i ich

mamę, by ratowały się ucieczką, ale

one nie chciały rozstać się z ranną

babcią. Banderowcy dopadli je i -

oszczędzając amunicję - roztrzaska-

li im głowy kolbami. Teraz leżały

małe, jakby skulone z przerażenia.

A wczoraj, jak wszyscy tu leżący w

długim szeregu, dzieliły się opłat-

kiem, składały życzenia i śpiewały

kolędy, z nadzieją w sercu na lepszy

czas.

Suchecka Maria (Małanka), mo-

gła za ukrywanie Polaków zapła-

cić życiem. Na pewno się bała,

ale nie mogła obojętnie patrzeć

na poczynania banderowców i

jak mogła ratowała niewinnych

ludzi. Na Sylwestra w jej domu

nocowała pięcioosobowa rodzina

Pawłowskich, a na strychu obory

Piotr Czapla.

I wyrok ten - zapisany w hymnie

OUN-UPA złowieszczymi słowami

"Smert' Lacham" - był realizowany

z największą zajadłością i okrucień-

stwem. W tamtym apokaliptycznym

roku masowe mordy ludności pol-

skiej, dokonywane przez OUN-UPA,

przy udziale miejscowych nacjonali-

stów, objęły cały Wołyń. W lipcu za-

groziły ludności polskiej w powiecie

kowelskim. Wobec śmiertelnego za-

grożenia konspiracyjna AK organi-

zuje samoobrony, które desperacko

walczą o ocalenie swoich rodzin.

Wczesnym rankiem dotarła do nas

alarmująca i przerażająca wiado-

mość: na sąsiadujące z Zasmykami

kolonie - Radomle i Janówkę - napa-

dli banderowcy i zbliżają się do Za-

smyk. Zza olszyn dochodziła do nas

nasilająca się strzelanina, krótkimi

seriami biły karabiny maszynowe.

Nad koloniami unosiły się groźne

kłęby czarnego dymu. W szalonym

pośpiechu zebraliśmy się do uciecz-

ki. Nasz naprędce i byle jak załado-

wany wóz z chorą mamą dołączył do

długiego już szeregu wozów i sań z

biegnącymi obok ludźmi, najczęściej

starcami, kobietami i dziećmi, popę-

dzającymi konie do biegu.

O skali zagrożenia, świadczy

mord siedmiu kobiet w sąsied-

nich domach. O skali lęku z kolei,

postawa Piotra. Siedząc na stry-

chu, słyszał strzały. Wiedział, że

Ukraińcy nie strzelali na wiwat.

Rano gdy zobaczył mamę, Stefkę

i babkę łuciową, zamordowane w

swoim domu, tak się przeraził,

że zdołał jedynie poprosić Fu-

tryka aby zajął się pogrzebem,

zaprzągł konie, wskoczył na wóz

i galopem odjechał do Załoziec.

Nawet nie wie gdzie mama jest

pochowana.

W sąsiednich zabudowaniach bro-

niono się, ostrzeliwując napastni-

ków. Jednak po kilku minutach jeden

z bandytów podbiegł do domu i pod-

palił strzechę. Dom szybko stanął w

płomieniach. Zdecydowaliśmy się

uciekać. Wyskakujemy przez okno,

bandyci biją po nas z broni maszyno-

wej z małej odległości.

"Lulajże, Jezuniu, lulajże, lulaj,

A Ty Go, Matulu, z płaczu utu..."

Od tamtych krwawych świąt minę-

ło już tyle lat, a wstrząsający widok

leżących na zakrwawionym śniegu

martwych dzieci - moich wówczas

rówieśników - często staje mi przed

oczyma. Od tamtej pory nie miałem

świąt Bożego Narodzenia, które nie

przywiodłyby mi na pamięć tam-

tego wstrząsającego widoku. A są-

dzę nawet, że sprzeniewierzyłbym

się Oiarom tamtego ludobójstwa,

gdybym o Nich zapomniał, gdybym

o Nich nie przypomniał, przecież

MARTYTUT VIVENTES OBLI-

GANT!

Jedna z samoobron powstaje w po-

łowie lipca w Zasmykach i przyle-

głych polskich koloniach - Janówce,

Radomlu, Stefanówce i Gruszówce.

Latem i jesienią tamtego roku do za-

smyckiej samoobrony uciekają przed

rzeziami tysiące Polaków. Kolonie są

w najwyższym stopniu przeludnio-

ne, wiele rodzin mieszka w naprędce

skleconych szałasach i ziemiankach.

Dokucza dotkliwie brak żywności,

również dla zwierząt oraz chłód,

choroby i nieustanny lęk o najbliższą

przyszłość.

Wokół bazy samoobronnej OUN-

-UPA gromadzi siły, również miej-

scowych rizunów, by dokonać

zagłady ocalałej z pogromów lud-

ności. I tylko dzięki mądrości do-

wódców, legendarnych "Jastrzębia"

i "Sokoła", bohaterstwu żołnierzy

i szczęśliwemu zbiegowi okolicz-

ności samoobrona oparła się bar-

barzyńskiej nawale, ratując życie

tysięcy ludności.

Padają zabici i ranni. Wyskakuję i ja,

padam w żywopłot. Widzę, że mam

leży obok z krwawiącą ręką. Zdej-

muję chustkę z głowy i staram się

zatamować krew, ale bezskutecznie.

Niezborne ręce. Odciągam mamę

kilkanaście metrów i podrywam

ją do ucieczki w pobliskie zarośla.

Nagle słyszę za sobą tętent kopyt

końskich - goni nas banderowiec

krzycząc: "Stój, ty lacka morda!" Pa-

damy obie w krzewach, mama traci

przytomność, ja odczołguję się kilka

metrów.

Tabor ciągnął pośpiesznie w stro-

nę dużego masywu leśnego - Lasu

Lityńskiego, gdzie spodziewano

się znaleźć schronienie. Nierzadko

furmanki zjeżdżały z zatłoczonej

wąskiej grobli, gubiąc toboły i wy-

wracając się na zasypanych śniegiem

dołach. Wyrzucone w śnieg dzieci

zanosiły się od płaczu, kobiety bła-

gały o pomoc.

To tylko przykłady. Ukraińców

którzy nie akceptowali działal-

ności OUN i UPA było wielu,

ale sterroryzowani milczeli. Na

otwarty sprzeciw, decydowali się

tylko najodważniejsi. Na szali

stawiali swoje życie. Syna Nako-

necznych z lasu, za ostrzeżenia

Polaków, jakby na podkreślenie

rodzaju winy, zabili strzałem w

otwarte usta.

A trzeba w tym miejscu dodać, że

w innych miejscowościach przy

wigilijnych stołach upowcy zamor-

dowali ponad 100 osób. I pomyśleć,

że sekretarz generalny (były) Unii

Wolności M. Czech miał czelność

upowszechnić przy pomocy "Gaze-

ty Wyborczej" jeden z największych

blefów minionego stulecia, że "UPA

to cześć i duma Ukrainy"! Jak może

teraz spojrzeć w twarz Oiarom pie-

kielnego, banderowskiego terroru?!

Mimo objawów paniki, uciekający

w gorączkowym pośpiechu udzielali

pomocy. Widok pędzących w kierun-

ku Janówki sań z polskimi partyzan-

tami nieco nas uspokoił, wzbudził

nadzieję na wyparcie banderowców

z zasmyckiej bazy. I tak się stało. Po

południu strzały ucichły. Wróciliśmy

do Zasmyk, które dzięki w porę przy-

Bandyta podjeżdża do mamy, zdej-

muje karabin i mierzy do niej..., po

czym galopem odjeżdża. Siadam

otępiała na śniegu, widzę leżącą

mamę... Płonie cała wieś, słychać

gęste strzały i krzyki mordowanych.

Po chwili zrywam się do ucieczki...

Adolf Głowacki : Fragment

-„LATA BEZPRAWIA, MORDU

I POŻOGI ”(5)

http://milno.pl/readarticle.

php?article_id=64

W tych niewyobrażalnych dra-

Kresowy Serwis Informacyjny - 1 grudnia 2011 - strona 3

HISTORIA - WSPOMNIENIA - RELACJE

Partyzancka wigilia oddziału AK

„Wujka – Bomby”

Święta

Olgierd Kowalski

O zmierzchu wkraczamy do Ku-

piczowa, trochę nietypowego dla

Wołynia osiedla. Zabudowa dość

zwarta na wzór miasteczkowej.

Rozkwaterowujemy się w parte-

rowym budynku szkoły. Idzie to

bardzo sprawnie, bowiem musi-

my się spieszyć do remizy stra-

żackiej, gdzie przygotowano dla

naszych dwóch oddziałów kola-

cję wigilijną. Szybko rozścielili-

śmy pod ścianami świeżą słomę.

Napaliliśmy w piecach. Zasłonili-

śmy okna i przeczyściliśmy broń.

Ryszard Zaremba

Nad ranem przyszliśmy do opusz-

czonych zabudowań kolonii polskiej

Folwark-Osty, /…/. W ten sposób w

wigilię Bożego Narodzenia znaleź-

liśmy się ponownie w odległości 10

km od Sarn. Byliśmy wszyscy bar-

dzo zmęczeni. Po nieprzespanych

dwóch nocach i przebytych w cią-

gu półtoradniowego marszu 60 km

drogi, marzyliśmy tylko o jednym,

aby gdzieś się zdrzemnąć. Tymcza-

sem chałupy były prawie wszystkie

na pół rozwalone, często bez drzwi

i okien, z uszkodzonymi piecami.

Nie mieliśmy w dodatku co jeść,

gdyż nasze mizerne zapasy już się

wszystkie skończyły. Bardzo wielu

spośród nas miało w Sarnach rodzi-

ny lub bliskich znajomych. Część z

nich od razu zaczęła się szykować

na stałe odejście do swych rodzin,

jak np. chorzy na tyfus, i gorączku-

jące rodzeństwo Natalia – „Doczka”

i Mieczysław – „Mat” Meglero-

wie, Mieczysława Chorązyczew-

ska, Kłosińska ze swoim synkiem

Rysiem i inni. Część udała się do

swoich rodzin na przepustki świą-

teczne jak np. Wiesław Różanek.

Jak się później okazało w tym cza-

sie w Sarnach, gdzie przebywał mój

wujaszek Dionizy Libera, brat mojej

matki oraz inni krewni i znajomi z

Huty Stepańskiej, ale o tym wtedy

nic nie wiedziałem.

Po względnym uporządkowaniu

zajmowanych chałup i krótkiej

drzemce, zaczęliśmy się szykować

do obchodu Wigilii. Prawie w każ-

dej chacie znalazła się przyniesiona

z pobliskiego lasu choinka sosnowa.

W remizie było tłoczno. Powital-

ną mowę trzymał któryś z Cze-

chów. W rozgardiaszu i ogólnym

gwarze docierały do mnie w zasa-

dzie pojedyncze słowa. Udało mi

się zrozumieć jedynie że: "Kupi-

czów, Kupiczów a teraz Warsza-

wa".

Co nieco zjadłem, potem kolę-

dowaliśmy, a nawet włączyliśmy

się do śpiewania czeskich kolęd,

których proste melodie i słowa

łatwo wpadały w ucho. Do dzi-

siaj pamiętam niektóre fragmenty

kolędy "Narodilse Christus Pan

radujmese". Spiewanie to dawało

nam dużo radości.

śmy kilka suchych szyszek oraz

skorupek z jaj, które udało nam się

pomalować itp. Tak, że choinka byłą

ozdobiona. Znalazła się też świeca.

Nie mieliśmy opłatków, ale pozo-

stało jeszcze trochę suchego chleba.

Podporucznik „Słucki” wziąwszy

kromkę chleba, chodził po chału-

pach od plutonu do plutonu i dzielił

się z nami tym opłatkiem Składając

sobie wzajemnie życzenia, niektó-

rzy płakali. Tyle przecież tragedii w

ciągu minionego roku przeżyliśmy.

Takie nastąpiły zmiany, że strach

był o tym myśleć. Jeszcze rok temu

datku chora ZA Słuczą, mój najlep-

szy kolega i kuzyn Heniek Sawicki

zginął kilka dni temu towarzysząc

”Wujkowi” w Zawłoczu, drugi

szkolny kolega Bolek Roman zginął

pod Wilią. Pozostałą nas jednak

spora grupa, tych co wyszli z Huty

Stepańskiej, moich starszych kole-

gów i znajomych. Stąd też pociesza-

liśmy się wzajemnie, życząc sobie

zgodnie z „ruciańskim” obyczajem:

- „Daj Boże za rok doczekać!”…

Zasiedliśmy potem przy rozpalo-

nym piecu i zaczęliśmy śpiewać ko-

lędy, których znaliśmy wszyscy bar-

dzo wiele. Zrobiło nam się wtedy

jakoś lżej. Po północy poszedłem z

kolegą szkolnym Stefanem Zieliń-

skim na wartę i tak rozpoczęły się

dla nas Święta Bożego Narodzenia.

rze węgierscy, zbierając siano ze

stogów dla swoich koni. Ponadto

w pobliżu w Sarnach znajdował się

silny garnizon niemiecki. Mieliśmy

w tym czasie duże trudności w zdo-

byci w tej okolicy żywności.

Trzydobowa wędrówka, nieusta-

jące napięcie dały znać o sobie.

Niebawem razem z większością

kolegów powróciłem na kwaterę.

Kilku z naszych chłopaków zacho-

rowało na tyfus plamisty. Na szczę-

ście zaopiekowała się nimi grupa

uczynnych ludzi z Sarn. W okresie

świątecznym grupa zwiadowców

z wachmistrzem „Czarnym” zro-

biła wypad do Młyńska, gdzie „za-

kłócono” zabawę zorganizowaną

przez miejscowy garnizon niemiec-

ki w „ domu ludowym”. Po dwóch

dniach nieobecności powrócili bez

strat. Po czterech dniach względ-

nego odpoczynku, wieczorem 27

grudnia, wyruszyliśmy w dalszą

drogę na zachód. Odeszło od nas

w tym czasie z różnych względów

18 osób. Oddział nasz liczył w re-

zultacie około 200 zaprawionych w

walce żołnierzy zdecydowanych na

wszystko.

W czasie Świąt spodziewano się

napadu. Wprawdzie miejscowa

czeska placówka samoobrony pil-

nowała czujnie bezpieczeństwa,

wzmocniono załogę paroma na-

szymi karabinami maszynowymi,

ustawionymi w bunkrach. Oka-

lające miasteczko wzmocnienia,

stanowiska strzeleckie i zasieki

z drutu kolczastego pozostawili,

stacjonujący tu przedtem w służ-

bie niemieckiej Litwini (szaulisi).

Dopiero po południu pierwsze-

go dnia Świąt przyjechało do nas

z Sarn sporo osób, aby odwiedzić

tu swoich znajomych i krewnych.

Pamiętam, że dostałem od kogoś

kawałek bułki świątecznej. Już od

dawna nie jadłem żadnego słodkie-

go ciasta i może dlatego smakowało

wyjątkowo.

Przebywając przez kilka dni w ko-

lonii Folwark – Osty, musieliśmy

mieć się na baczności, gdyż w oko-

licy kręcili się w tym czasie żołnie-

Rano w pierwszym dniu Świąt

w trybie alarmowym poderwano

nas na nogi. Od strony Świnia-

rzyna podchodzą banderowcy.

Na Kupiczów wystrzelono parę

pocisków artyleryjskich. Błyska-

wicznie jesteśmy gotowi do akcji.

Spokojnie, czwórkami maszeru-

jemy na plac alarmowy. Są już

"Jastrzębie" i członkowie miej-

scowej placówki. Stajemy w kar-

nym dwuszeregu. Z drewnianej

dość wysokiej wieży obserwator

lustruje teren. Jest mroźny, rześki

zimowy ranek. Pola pokryte śnie-

giem, widoczność dobra. Stoimy,

przytupujemy dla rozgrzewki.

Miejscowe dziewczęta przynoszą

gorącą kawę. Na ich twarzach

maluje się niepokój. Pomału sy-

tuacja się wyjaśnia. Zasadnicze

uderzenie banderowców skon-

centrowane jest koło Zasmyk. W

tym rejonie UPA podstępnie za-

atakowała placówkę polską Ra-

domle. Udając Niemców wiozą-

cych słomę dostali się do wioski.

Żołnierze samoobrony pochowali

broń i rozeszli do domów. Wtedy

poubierani w niemieckie mun-

dury wozacy, wraz z ukrytymi w

słomie striłcami rozpoczęli rzeź

polskich rodzin. Zanim z odsieczą

nadciągnął por. "Kania" zginęło

(Fragment z książki Czesława Pio-

trowskiego pt. „Przez Wołyń i Pole-

sie na Podlasie”

Wybrał: Ryszard Zaremba )

W naszym plutonie udekorowali-

śmy ją łańcuszkami i wisiorkami

wykonanymi ze słomy, zrobiliśmy

kilka wycinanek z papieru znalezio-

nego na strychu, w postaci anioł-

ków, gwiazdek, bombek. Zawiesili-

Święta Bożego Narodzenia obcho-

dziłem w domu z ojcem, bratem,

siostrą. Matka już tedy nie żyła.

Dzisiaj zostałem sam. Ojciec i brat

Henryk zostali zamordowani, sio-

stra Mira również samotna i w do-

Strona 4 - Kresowy Serwis Informacyjny - 1 grudnia 2011

HISTORIA - WSPOMNIENIA - RELACJE

Święta których nie można zapomnieć

około 50 osób z pośród ludności

cywilnej.

Na plac alarmowy zajeżdżają sa-

nie, błyskawicznie ładujemy się

na nie. Oddział "Sokoła" też rusza

w bój. Na twarzach żołnierzy nie

widać lęku. Jedna z załóg rozpo-

czyna radośnie brzmiący śpiew.

Pozostałe załogi podchwytują me-

lodię. Urzeka żołnierska jedność

i chęć walki. Z lityńskiego lasu

witają nas banderowcy seriami z

karabinów maszynowych. Padają

konie pierwszych sań. Zeskaku-

jemy i pędzimy po śniegu lekko

pod górę w kierunku przeciwnika

usadowionego w rowie na skraju

lasu. Natarcie posuwa się bardzo

szybko, mimo to por. "Sokół" nie

schodząc z konia zachęca żołnie-

rzy do zwiększenia tempa. Kule

gwiżdżą często, ale dzięki Bogu

nikt nie pada. Trzymam się blisko

"Słowika". Obsługuje on karabin

maszynowy tzw. "pieska". Jest

to sowiecka broń typu tokarewa,

wymontowana z jakiegoś czołgu.

Ciężkie toto jak nieszczęście, ma

dość krótką lufę, czyli niewielki

zasięg i ciężkie magazynki (dyski

z piętrowo ułożonymi nabojami).

pomyślałem z niepokojem oglą-

dając się do tyłu. Nie zauważy-

łem leżących nieruchomo postaci.

Chyba nie jest źle! Docieramy do

rowu, skąd ostrzeliwali się Ukra-

ińcy. Pełno wystrzelonych poci-

sków. W kilku miejscach pokaźne

ślady krwi. A więc mieli rannych,

czy też zabitych. Ruszamy w po-

ścig. Widzimy jak pod cofających

się Ukraińców podjeżdżają sanie.

"Patrzaj, jak polka tancuje", sko-

mentował Słowik gwałtowne re-

akcje przepłaszanych jego seria-

mi banderowców.

Bogusław Szarwiło

więcej, był też dowódca podporucz-

nik Tadeusz Paszkowski. Zobaczy-

łem Dulbę i Grochowskiego, który

wyskoczył z domu, z którego wcze-

śniej się bronił. Dowódca rozstawił

nas na grobli na skos do Zasmyk,

tworząc bardziej zwartą linię obro-

ny. Ukraińcy wchodzili do wsi i za-

częli podpalać po kolei domy. Ktoś

krzyknął "idą nasi z Zasmyk", za

górką we mgle pojawiły się sylwet-

ki zmierzające w naszym kierunku.

Dulba ruszył na rozpoznanie, z po-

wodu mgły musiał podejść na czter-

dzieści metrów do zbliżających się

osób. Zgodnie z ustalonym hasłem

podniósł karabin kolbą do góry, zbli-

żający się zrobili to samo. Partyzant

zamachał rękami na powitanie, ale

tu w odpowiedzi padły strzały. Dul-

ba upadł, ale na krótko, bo poniósł

się i odpowiedział ogniem, jedna

ze zbliżających się sylwetek padła.

Seria z automatu ponownie rzuciła

partyzanta na śnieg, ale nie na dłu-

go, bo znów poderwał się i strzelił

zwalając następnego przeciwnika

w odpowiedzi grad kul zwalił go na

dobre. Usłyszeliśmy jeszcze jeden

wystrzał z jego broni oddany już

prosto w niebo. Wycofaliśmy się za

budynki Grochowskiego, pierścień

zaczął się zaciskać. Cekaemy i erka-

emy dosłownie szalały, zachłystując

się seriami. Do tego wtórowały im

działka 45mm dokonując znaczne-

go spustoszenia. Koło dziewiątej

przybyły posiłki z Zasmyk, kilka

par sań, co pozwoliło zagęścić linię

obrony. Mimo to płonęło już pół wsi

i nie było wyjścia musieliśmy wy-

cofać się na sam skraj. Dopiero za

wsią w olszynkach ponownie utwo-

rzyliśmy w miarę zwartą linię obro-

ny między Janówką a Zasmykami.

Pamiętam o bok mnie leżał, Mazur,

dalej Krawczak Janek, Markowski

"Sosna" partyzant z odzysku, mie-

dzy nami młody Dunajski z Ra-

domla [ładował magazynki, a uwijał

się jak w ukropie, Ukraińców było

jak szarańczy ], Władek Sakowicz,

Czesiek Lenkowiak, Franek Kwiat-

kowski ze Stanisławówki, Grodzki,

Stefan Frankowski, Gienek Kurzy-

dłowski i Józek Burczak. Zorien-

towałem się że przybyli chłopcy

ze Stanisławówki, było nas więcej.

W pewnym momencie zaczęły się

dziwne ruchy po stronie przeciw-

nika. Na skrzydle, w kierunku na

Stanisławówkę, powstało jakieś

większe zgrupowanie, słychać było

okrzyki, "na Zasmyki, na Zasmyki".

Wykorzystaliśmy to kierując całą

siłę ognia w tą zgraję, co spowodo-

wało spore spustoszenie w szere-

gach Ukraińców. Automat który od-

dał mi Bonek z powodu odniesionej

rany, siał spustoszenie w szeregach

przeciwnika. Jednocześnie atak z

ich drugiego skrzydła zatrzymał się

i zaczęli się cofać. Jak później się

okazało zostali z tyłu zaatakowani

przez oddział partyzancki z Zielonej

,o którym wcześniej mieliśmy nie

najlepsze zdanie. Wykorzystaliśmy

to i ruszyliśmy do kontrataku, a było

to koło południa, jak doszły jeszcze

posiłki z Kupiczowa popędziliśmy

ich jak stado baranów, do rzeki Tu-

rii i za nią .W czasie naszej kontry

na niebie pojawił się niemiecki sa-

molot, chyba ilmował płonące bu-

dynki, ale byli tacy co twierdzili, że

jednak użył działek pokładowych.

Dwunastu chłopaków z samoobro-

ny z Radomla obsadziło most na

rzece i tym sposobem odcięli dro-

gę odwrotu, co zmusiło Ukraińców

do ucieczki "w pław". Tam zdobyli

jedno z ukraińskich działek. Wie-

lu banderowców utonęło pod ła-

miącym się lodem, inni zginęli od

ognia jaki otworzyli z drugiej strony

Niemcy. Dopiero wieczorem wróci-

liśmy do na pół spalonej Janówki,

gdzie dopalały się resztki dorobku

wielu naszych bliskich i sąsiadów.

Nasz dom ocalał, może dlatego, że

stał na uboczu za wsią. Na drugi

dzień trzeba było zmierzyć się z rze-

czywistością jaka pozostała po tej

bitwie. Zginęło siedmiu partyzan-

tów, Stanisław Grochowski ,Stefan

Dulba, Bolesław Gissyng, reszty nie

znałem. Zginął również brat żony,

Antoni Romankiewicz właściwie po

bitwie, w trakcie przelotu niemiec-

kiego samolotu i nie wykluczone,

że był celem dla pilota. Czterech

było rannych, Bonek Sakowicz,

Antoni Kwiatkowski i dwóch mło-

dych chłopaków. Przy okazji warto

powiedzieć, że Kwiatkowskiego ra-

nili w nogę i nie miał jak uciekać,

to schował się do stajni pod żłób i

leżąc strzelał do każdego Ukraiń-

ca, który tam zajrzał, kilku z nich

tam pozostało. Z osób cywilnych

na Janówce zginęły dwie kobiety i

dwoje dzieci uciekinierzy z Wierbi-

cza, oraz Kutta z Batynia. Najwię-

cej osób zginęło w Rodomlu, a to

z powodu zaskoczenia w domach

i w trakcie ucieczki przez górkę,

jaką musieli pokonać zmierzając do

Janówki. Wszyscy mówili, że z sa-

moobrony Lublatyna która przyszła

z pomocą samoobronie Radomla

zginęło piętnastu partyzantów z do-

wódcą Malinowskim na czele, bo po

nich Ukraińcy musieli przejść nie

mając innej drogi odwrotu. Głośno

było o bohaterskiej obronie Wac-

ka Soleckiego z Radomla który z

siostrami skutecznie się bronił we

własnym domu, aż do naszej od-

sieczy. Atakujących nas Ukraińców

było prawdopodobnie koło dwóch

tysięcy, w tym ponad dziesięć sotni

przeszkolonych żołnierzy, nie wy-

kluczone że przez Niemców, na to

wskazywało zarówno uzbrojenie jak

i mundury. To były święta których

nie można zapomnieć. 48 trumien z

Janówki i Radomla spoczęło dzień

po świętach w zamarzniętej wołyń-

skiej ziemi. .

Na kilka dni przed świętami, już

wiedzieliśmy, że "Rudy" szykuje

się do ataku. W Zadybach zbierało

się coraz więcej uzbrojonych upo-

wców, chodziły słuchy, że

przybyło tam kilka sotni. Nasz dom

spełniał rolę placówki samoobrony

Janówki. W wigilię Bożego Naro-

dzenia 1943 roku, przyszło na nocną

wartę sześciu partyzantów, Stefan

Frankowski, Stasiek Grochowski,

Bonek i Stasiek Sakowicze, Cze-

siek Lenkowski i młody chłopak,

którego nazwiska nie pamiętam.

Wartę na dworze pełnili na zmiany

po dwóch, reszta spała na snopkach

słomy w pobliżu pieca w którym

cały czas się paliło. Byliśmy pra-

wie pewni, że do ataku dojdzie wła-

śnie tej nocy. Było bardzo mroźno

i chłopcy marzli, ale wartę pełnili

rzetelnie. Spaliśmy w ubraniach,

żeby nie dać się zaskoczyć, dlatego

rano o siódmej w moment wszyscy

byli gotowi do wymarszu do domu

na świąteczne śniadanie. Oni od-

chodzili a ja patrzyłem się na mgłę

która otaczała nas dookoła.Za chwi-

lę nadszedł Józek Kwiecień, który

miał poranną wartę. Ja krzątałem się

w obejściu, a on głośno tupiąc noga-

mi wszedł do domu .Zadałem kar-

mę zwierzętom w stajni i wróciłem

do domu. Kwiecień stał koło pieca

i grzał dłonie, ale ziąb powiedział i

wyszedł na dwór. Nie upłynęła mi-

nuta jak wpadł z krzykiem "Niemcy

idą "!.Wybiegłem jak stałem, bez

czapki i płaszcza, który dopiero co

zdążyłem zdjąć. Przebiegłem kilka

metrów we wskazanym kierunku

i zobaczyłem gęstą tyralierę biało

ubranych postaci wyłaniających

się z mgły. Szli z bronią w rękach

równym krokiem, szeroką ławą wy-

łaniając się z gęstej mgły od strony

Batynia i Radomla. Stałem zasko-

czony, co tu w święta robią Niemcy,

przeleciało mi przez głowę? Grom-

kie "Uraaa...." wyjaśniło sprawę, to

"rezuny" zrozumiałem i biegiem

wróciłem do domu ,po karabin. Jak

wróciłem byli dosłownie wszędzie,

krzyknąłem tylko do Józka, strzelaj

trzy razy na alarm i pobiegłem za-

jąć stanowisko do obrony. Przybiegł

Czesiek Lenkowski i razem zaczę-

liśmy oceniać sytuację. Przeciwnika

widać było już z trzech stron, jedyna

wolna droga pozostała do Zasmyk.

Krzyknąłem do żony z małym syn-

kiem uciekajcie ja was dogonię. Za-

jąłem pozycję na lewym skrzydle,

Czesiek strzelał z lasku na prawo,

mając za plecami drogę ucieczki na

bagna. Leżałem w olszynach i strze-

lałem raz po raz, aż się karabin zro-

bił gorący. Kule zaczęły padając jak

wypluwane pestki z wiśni, nie do-

cierając do celu. Nikt nie przycho-

dził z pomocą, słyszałem tylko po

prawej stronie szczekający seriami

automat Bonka. Ukraińcy podeszli

na pięćdziesiąt metrów, nie było na

co czekać zacząłem się wycofywać.

W połowie wsi było już nas trochę

Uzbrojeni ludzie wygrażając nam

pięściami ładują się do sań i zni-

kają za pagórkiem. Dalej widać

mrowie wycofujących się sylwe-

tek. Tych na pewno już nie się-

gniemy.

Wracamy do Kupiczowa. Wieczo-

rem w zwartym szyku idziemy do

kościoła podziękować Bogu za

opiekę. Istotnie nikt z naszego

oddziału nie zginął ani nie został

ranny mimo, iż strzelanina była

intensywna.

Nocą zachowujemy wzmożoną

czujność. Karabiny maszynowe

znowu wzmacniają załogi bun-

krów. Mnie przypadła w udziale

służba patrolowa. Chodzę z dwo-

ma uzbrojonymi Czechami od

bunkra do bunkra. Najdłużej sto-

imy przy bunkrze położonym nie-

daleko kościoła, od strony świ-

niarzyńskich lasów. Jest mroźna,

jasna noc.

Trudno w to uwierzyć, ale panuje

prawdziwie świąteczny spokój. Z

czeskimi kolegami komentujemy

przebieg dzisiejszych wypadków.

Wszyscy jesteśmy zgodni, że

ostrzał z działka Kupiczowa i nie-

zdecydowane podchodzenie ukra-

ińskich tyralier pod miasteczko

było strategicznym manewrem

mającym na celu związanie pol-

skich sił. Nasze uderzenie na li-

tyński las zagroziło odcięciem od

bazy oddziałom UPA. Ofiary po-

niesione przez ludność cywilną

w Radomlach nie były zawinione

zaniedbaniami ze strony żołnie-

rzy placówki. Posterunki były

wystawione cały czas.

Dopiero widząc niemieckie mun-

dury żołnierzy wiozących słomę,

opuścili stanowiska bojąc się

konfliktu z Niemcami. Na skutek

zastosowanego podstępu udało

się banderowcom zamordować

około 50 Polaków. Kilku żołnie-

rzy z placówek w Zasmykach,

Janówki i Zielonej straciło życie

niosąc pomoc napadniętym. Nasz

atak na tyły zaniepokoił wyraźnie

banderowców zmuszając ich do

wycofania się z rejonu Zasmyk.

(…)

Mianowano mnie amunicyjnym,

więc muszę trzymać się blisko

celowniczego a ten pędzi jak w

transie. Z trudem nadążam za

nim. Obok biegną bracia "Mur"

i "Niuśka", kończąc rozpoczętą

w saniach piosenkę "Madeleine".

Łatwo im śpiewać a mnie taśma z

chlebakiem załadowanym dyska-

mi chce przeciąć na pół. Trochę

przeraża mnie fakt, że wysforo-

waliśmy się przed wszystkimi.

"Jeszcze kawałeczek", mówi zdy-

szanym głosem mój celowniczy,

"odległość już jest skuteczna, za

chwilę rozpoczynamy koncert!"

Niestety, w kulminacyjnym punk-

cie broń zdecydowanie odmówiła

posłuszeństwa. "Słowik" o mało

się nie rozpłakał, zdjął płaszcz,

rozłożył go na śniegu. Rozbiera-

jąc na nim "pieska" tłumaczył się

nerwowo:

"Chciałem go gruntownie prze-

czyścić, więc naoliwiłem z za-

pasem. Myślałem, że rano zdążę

go przetrzeć, a mogłem to zrobić

choćby na placu alarmowym..."

Przetarł posiadaną szmatką me-

chanizm. Nasilił się ogień skon-

centrowany na nas. Coraz częściej

bzykały kule lub obsypywały nas

śniegiem.

"Nieprzyjemne uczucie pełnić

funkcję tarczy celowniczej", po-

myślałem z przekąsem i urucho-

miłem swój karabinek. Stanowi-

ska striłciw położone były nie

dalej niż sto metrów od nas. Po

chwili "Słowik" posłał im parę

krótkich serii. Pocałował swego

"pieska" i skaczemy do przodu.

Natarcie ruszyło ze zdwojoną

energią.

Fragment z : „Biografii” Olgier-

da Kowalskiego

-Wspomnienia spisane 25-26 grud-

nia 1963 roku ,opowiadane w więk-

szej grupie osób ,przez Bogumiła

Szarwiło ps. "Dąb", a spisane przez

Bogusława Szarwiło.

http://www.akowcy.de/buch/

buch.cgi/t1k04

"Czy ponieśliśmy duże straty?"

Kresowy Serwis Informacyjny - 1 grudnia 2011 - strona 5

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: